۳ ساعتی که سرنوشت رویارویی آمریکا و ایران را تعیین می‌کنند

دیوید اچ. پترائوس فرمانده پیشین نیروهای آمریکا در عراق و رئیس سابق سیا در وال استریت ژورنال نوشته: وقتی در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ فرماندهی افزایش نیروهای آمریکا در عراق را بر عهده داشتم، اغلب چالش راهبردی‌مان را با دو ساعت توضیح می‌دادم: ساعت بغداد که میزان پیشرفت در میدان را می‌سنجید و ساعت واشنگتن که نشان می‌داد رهبران سیاسی و افکار عمومی آمریکا تا چه اندازه حاضرند به ما زمان بدهند.

ساعت واشنگتن انگار با سرعت جلو می‌رفت. ساعت بغداد آن‌قدر کند حرکت می‌کرد که آدم وسوسه می‌شد به آن ضربه بزند تا مطمئن شود از کار نیفتاده است.

اما ساعت‌ها می‌توانند دوباره زمان بخرند. با بهبود چشمگیر وضعیت امنیتی در عراق، پیشرفت‌های میدان نبرد عملاً زمان بیشتری در اختیار واشنگتن قرار داد. اکنون ممکن است اتفاق مشابهی در رویارویی با ایران رخ دهد؛ با این تفاوت که این بار با سه ساعت روبه‌رو هستیم.

ساعت اول: ساعت عملیاتی
پیش از جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور می‌کرد. اختلال اولیه شوک شدیدی به بازارهای جهانی انرژی وارد کرد. اما تولیدکنندگان خلیج فارس، شرکت‌های کشتیرانی و آمریکا خود را با شرایط جدید وفق دادند؛ از طریق حفاظت نظامی آمریکا، ایجاد مسیرهای پاک‌سازی‌ شده از مین، حرکت پنهانی کشتی‌های تجاری، انتقال نفت از کشتی به کشتی در خارج از خلیج فارس و استفاده از مسیرهای جایگزین.

گزارش‌ها همچنین حاکی از آن است که عربستان برای تحویل در ماه‌های سپتامبر و اکتبر حدود ۶۰ میلیون بشکه نفت فروخته و برای انتقال آن از مسیر رفت‌وبرگشتی رأس‌تنوره ـ هرمز ـ صحار و همچنین انتقال کشتی‌به‌کشتی در دریای عمان استفاده کرده است.

اگر تنگه هرمز بتواند روزانه ۱۰ تا ۱۲ میلیون بشکه نفت را عبور دهد، فجیره بیش از ۲ میلیون بشکه صادر کند و ظرفیت مسیر ینبع نیز در نهایت به ۲ تا ۲.۵ میلیون بشکه در روز بازگردد، صادرات مؤثر نفت از خلیج فارس می‌تواند به حدود ۱۵ تا ۱۶ میلیون بشکه در روز برسد.

این رقم همچنان کمتر از سطح پیش از جنگ است، اما با توجه به کاهش تقاضا از ماه فوریه تاکنون، بسیار به میزانی نزدیک شده که بازار جهانی به آن نیاز دارد.

کشتی تجاری در حال حرکت در آب‌های آرام هنگام غروب خورشید
ساعت دوم: ساعت بازار
در این بخش، جهان زمان بیشتری خریده؛ بیشتر از آنچه در ابتدا ممکن به نظر می‌رسید.

آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کند. در شش ماه گذشته نیز متوسط تقاضا حدود ۵.۸ میلیون بشکه در روز کمتر از فوریه بوده است.

چین نقش مهمی در این تعدیل داشته است. تقاضای ظاهری نفت چین به‌طور متوسط حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از فوریه بوده و واردات دریایی نفت خام این کشور از حدود ۱۱.۵ میلیون بشکه در روز در فوریه به حداقل ۶ میلیون بشکه در روز در ژوئن سقوط کرده است.

ذخایر بزرگ نفتی به پکن اجازه داده بخشی از واردات را با برداشت از ذخایر جایگزین کند و خریدهای خارجی را به‌شدت کاهش دهد، هرچند این وضعیت نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند.

بازار همچنین از ذخایر دیگر نیز برداشت کرده است. از زمان آغاز بحران، با وجود کاهش تقاضا و به‌دلیل آزادسازی ذخایر راهبردی، ذخایر جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی حدود ۵۰۰ میلیون بشکه کاهش یافته است.

اگر جریان صادرات نفت خلیج فارس به روند بهبود ادامه دهد، خط لوله شرق به غرب عربستان دوباره وارد مدار شود، تولیدکنندگان خارج از خلیج فارس تولید اضافی خود را حفظ کنند و تقاضا همچنان پایین بماند، کسری باقیمانده بازار می‌تواند به حدود ۱ تا ۲ میلیون بشکه در روز یا حتی کمتر کاهش پیدا کند.

وزارت خزانه داری آمریکا
ساعت سوم: ساعت واشنگتن
سپس نوبت به ساعت واشنگتن می‌رسد.

ملموس‌ترین هزینه سیاسی این درگیری برای آمریکایی‌ها، هر روز روی تابلو قیمت پمپ‌بنزین‌ها دیده می‌شود. تا ۲۲ سپتامبر، متوسط قیمت بنزین معمولی در آمریکا حدود ۴.۴۸ دلار به ازای هر گالن و قیمت گازوئیل حدود ۶.۵۲ دلار بود.

کاهش قیمت نفت خام و فرآورده‌های نفتی می‌تواند این فشار را کمتر کند و برای واشنگتن زمان، آزادی عمل و اهرم بیشتری ایجاد کند.

این موضوع مهم است، زیرا ایران از طریق قطر شرایط خود را برای پایان دادن به درگیری اعلام کرده است: پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و پایان محاصره دریایی آمریکا.

تهران همچنین خواستار نقش رسمی در مدیریت تردد و دریافت عوارض در تنگه هرمز شده و علاوه بر دسترسی به حجم بزرگی از دارایی‌های مسدودشده، حتی موضوع دریافت غرامت جنگی را نیز مطرح کرده است.

پترائوس با ادعای اینکه فشار بر ایران در حال افزایش است؛ در ادامه می نویسد: محاصره عملاً صادرات نفت ایران از مسیر هرمز را متوقف کرده. شرکت ردیابی کشتی‌ها، کپلر، برآورد می‌کند صادرات نفت خام ایران از حدود ۱.۸۵ میلیون بشکه در روز در ماه مارس به حدود ۲۵۵ هزار بشکه در روز در اوت کاهش یافته است.

پیش از جنگ، بیش از ۸۰ درصد از حدود ۱۸۰ میلیون تن تجارت سالانه دوطرفه ایران از مسیر دریا انجام می‌شد.

با محدود شدن فعالیت بنادر جنوبی، تجارت به مسیرهای زمینی منتقل شده؛ مسیرهایی که هم هزینه بیشتری دارند و هم ظرفیتشان کمتر است.

این وضعیت یک عدم تقارن مهم ایجاد کرده است.

اهرم فشار ایران از توانایی این کشور در تحمیل هزینه به دیگران سرچشمه می‌گیرد؛ امری که با ایجاد اختلال در تنگه هرمز، تهدید مسیرهای جایگزین و اعمال فشار از طریق گروه‌های همسو محقق می‌شود.

اهرم فشار واشنگتن دقیقاً در جهت معکوس عمل می‌کند: کمک به خروج نفت دیگر کشورها و هم‌زمان دشوارتر کردن صادرات نفت و تجارت دریایی ایران.

هیچ‌کدام از این عوامل تضمین نمی‌کند توافقی حاصل شود. کشوری که احساس کند در گوشه قرار گرفته، ممکن است به‌جای سازش، تنش را تشدید کند. اما اهرم فشار اهمیت دارد و این سه ساعت بیش از پیش تعیین می‌کنند که این اهرم در اختیار چه کسی باشد.

در دوران افزایش نیروها در عراق، سؤال این بود که آیا می‌توان آن‌قدر سریع در بغداد پیشرفت کرد که ساعت واشنگتن پیش از رسیدن به نتیجه تمام نشود.

در نهایت، پیشرفت در میدان نبرد زمان بیشتری در اختیار واشنگتن قرار داد.

امروز سؤال مشابه این است: آیا می‌توان به‌اندازه کافی نفت خلیج فارس را با سرعت کافی به بازارهای جهانی رساند تا دوباره برای واشنگتن زمان خرید؟

شاخص‌های تعیین‌کننده این نیستند که چه کسی اعلام کند هرمز «باز» یا «بسته» است.

آنچه واقعاً اهمیت دارد عبارت است از: تعداد بشکه‌های عبوری در روز، میزان نفت موجود در ذخایر، قیمت نفت برنت، حجم تجارت ایران که هنوز امکان عبور دارد و مدت زمانی که روی ساعت واشنگتن باقی مانده است.