لنگرگاه پنهان نفت ایران؛ ناوگان سایه از قانون مالزی گذشت

روز شنبه گذشته، نفت‌کش ایرانی «هیومنیتی» از تنگه‌های مالاکا و سنگاپور عبور کرد و سپس مسیر خود را به سمت شمال‌شرق و سواحل مالزی تغییر داد؛ جایی که ناگهان سامانه شناسایی خودکار کشتی‌ها (AIS) را خاموش کرد. داده‌های ردیابی ماهواره‌ای نشان می‌دهد این نفت‌کش ۳۳۰ متری وارد محدوده لنگرگاهی بیرونی بنادر شرق مالزی (Eastern Outer Port Limits یا EOPL) شده است؛ پهنه‌ای حدود یک‌هزار و ۲۰۰ کیلومتر مربعی در دریای چین جنوبی که حدود ۷۰ کیلومتر با ساحل فاصله دارد.

کارشناسان امنیت دریایی معتقدند هیومنیتی احتمالاً برای انجام انتقال کشتی‌به‌کشتی (Ship-to-Ship Transfer) و تخلیه محموله نفت ایران به یک کشتی واسطه، سامانه ردیابی خود را خاموش کرده است. مقصد نهایی این محموله نیز به احتمال زیاد چین است؛ کشوری که بر اساس گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا–چین، به‌طور سنتی حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را خریداری می‌کند.

به گزارش الجزیره، تحلیلگران می‌گویند EOPL طی دهه‌های گذشته به بازاری غیررسمی برای مبادله نفت تحریمی ایران، روسیه و ونزوئلا تبدیل شده است. داده‌های ماهواره‌ای نیز نشان می‌دهد فعالیت در این منطقه حتی در جریان جنگ پنج‌ماهه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و محاصره دریایی بنادر ایران نیز متوقف نشده است؛ محاصره‌ای که از ۱۳ آوریل تا ۱۸ ژوئن (۲۴ فروردین تا ۲۸ خرداد ۱۴۰۵) برقرار بود و از ۱۴ ژوئیه (۲۳ تیر ۱۴۰۵) بار دیگر از سر گرفته شد.

ری پاول، مدیر پروژه نظارت دریایی سی‌لایت (SeaLight) وابسته به دانشگاه استنفورد، به الجزیره گفت از ابتدای سال تاکنون ۶۲ کشتی را شناسایی کرده است که هنگام تردد میان خلیج فارس، EOPL، هنگ‌کنگ و شمال چین، از هویت‌های جعلی یا شناسه‌های از رده خارج استفاده کرده‌اند.

این کشتی‌ها، به گفته کارشناسان، بخشی از شبکه‌ای از واسطه‌ها هستند که فروش نفت ایران به پالایشگاه‌های مستقل چین موسوم به تی‌پات (Teapot Refineries) را ممکن می‌کنند.

اریکا داونز، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست‌گذاری انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا، توضیح می‌دهد نفت خام ایران پیش از رسیدن به چین معمولاً چندین بار در آب‌های بین‌المللی میان کشتی‌ها جابه‌جا می‌شود تا منشأ واقعی آن پنهان بماند. به گفته او، برخلاف غول‌های دولتی چین مانند CNPC، Sinopec و CNOOC، پالایشگاه‌های تی‌پات وابستگی کمتری به نظام مالی آمریکا دارند و به همین دلیل آمادگی بیشتری برای خرید نفت ارزان اما تحریمی ایران نشان می‌دهند.

منطقه خاکستری
چارلی براون، کارشناس امنیت دریایی و مدیر برنامه‌های آسیای جنوب شرقی در شورای مطالعات آسیا–اقیانوسیه (YCAPS)، می‌گوید EOPL همچنان «به همان اندازه همیشه شلوغ» است.

او می‌گوید: «پیش از جنگ و در تمام مراحل مختلف درگیری، کشتی‌ها در این منطقه لنگر می‌انداختند و انواع عملیات، از جمله انتقال کشتی‌به‌کشتی، را انجام می‌دادند.»

اهمیت این لنگرگاه فقط به آب‌های آرام آن محدود نمی‌شود. این منطقه که تقریباً هم‌اندازه هنگ‌کنگ است، هم به تأمین‌کنندگان خدمات و سوخت در سنگاپور و مالزی نزدیک است و هم از نظر حقوقی در موقعیتی قرار دارد که سال‌ها آن را به منطقه‌ای خاکستری تبدیل کرده است.

EOPL بیرون از آب‌های سرزمینی مالزی، اما در محدوده منطقه انحصاری اقتصادی (Exclusive Economic Zone یا EEZ) این کشور قرار دارد. برخلاف آب‌های سرزمینی، دولت‌ها در منطقه انحصاری اقتصادی حاکمیت کامل ندارند و اختیارات آن‌ها عمدتاً به بهره‌برداری از منابع طبیعی، حقوق ماهیگیری و برخی فعالیت‌های اقتصادی محدود می‌شود؛ موضوعی که اجرای تحریم‌های دریایی را با پیچیدگی‌های حقوقی بیشتری روبه‌رو می‌کند.

آژانس اجرای قوانین دریایی مالزی پیش‌تر اعلام کرده بود نظارت بر این منطقه به دلیل فاصله زیاد از ساحل و «خلأهای صلاحیتی» دشوار است. با این حال، کوالالامپور در ماه ژوئن قانون منطقه انحصاری اقتصادی خود را اصلاح کرد تا با لنگراندازی غیرقانونی، بانکرینگ (سوخت‌رسانی دریایی) و انتقال محموله میان کشتی‌ها بدون مجوز دولت مقابله کند.

وزارت امور خارجه مالزی نیز به درخواست الجزیره برای اظهارنظر پاسخی نداده است.

۲۰۰ کشتی در انتظار
براون برآورد می‌کند در هر روز عادی، حدود ۲۰۰ کشتی در این منطقه لنگر انداخته باشند که نیمی از آن‌ها احتمالاً با تجارت نفت ایران ارتباط دارند.

داده‌های ماهواره‌ای بررسی‌شده توسط الجزیره نشان می‌دهد تنها در یک ماه گذشته، ۱۸ نفت‌کش با پرچم ایران، از جمله «هیومنیتی»، وارد EOPL شده و سپس سامانه شناسایی خود را خاموش کرده‌اند. نفت‌کش ایرانی دیگری به نام «دور» (Dore) نیز روز پنج‌شنبه هنگام عبور از تنگه مالاکا به سمت خاورمیانه مشاهده شد و احتمال می‌رود به‌تازگی این منطقه را ترک کرده باشد.

همچنین در همان روز، دست‌کم ۵۰ کشتی تحریم‌شده از سوی آمریکا یا اتحادیه اروپا، از جمله سه کشتی باری و کانتینری با پرچم ایران، با سامانه AIS فعال در EOPL حضور داشتند. کارشناسان معتقدند شمار کشتی‌هایی که با سامانه خاموش در منطقه فعالیت می‌کنند، احتمالاً بیش از این ارقام است.

مسیر پول؛ دور از سوئیفت
اما انتقال فیزیکی نفت تنها بخشی از این شبکه است. ادامه صادرات نفت ایران به سازوکارهای مالی نیز وابسته است؛ سازوکارهایی که پرداخت‌ها را از دسترس نظام مالی آمریکا دور نگه می‌دارند.

بر اساس گزارش مؤسسه اروپایی Geopolitical Intelligence Services، فروش نفت ایران که از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی انجام می‌شود، با کمک سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی چین (CIPS) تسهیل می‌شود. این سامانه امکان پرداخت بهای نفت با یوان (رنمینبی) را خارج از شبکه پیام‌رسان مالی سوئیفت (SWIFT)، که تحت نظارت آمریکا قرار دارد، فراهم می‌کند.

چین به‌طور رسمی خرید نفت ایران را تأیید نمی‌کند. با این حال، سخنگوی سفارت چین در واشینگتن به الجزیره گفته است از انتقال نفت ایران از طریق EOPL به مقصد چین اطلاعی ندارد.

وزارت امور خارجه چین نیز بارها اعلام کرده با «تحریم‌های یک‌جانبه غیرقانونی» آمریکا و استفاده از «صلاحیت قضایی فرامرزی» که به اعتقاد پکن مبنایی در حقوق بین‌الملل ندارد، مخالف است.

نفتی که در آمار نیست
با وجود این، اریکا داونز معتقد است داده‌های گمرک چین سرنخ‌هایی از منشأ واقعی این محموله‌ها به دست می‌دهد.

او می‌گوید: «سال گذشته ایران روزانه حدود ۱.۴ میلیون بشکه نفت به چین صادر کرد، اما گمرک چین هیچ واردات نفتی از ایران ثبت نکرد. در مقابل، آمار رسمی نشان می‌دهد واردات نفت چین از مالزی در برخی مقاطع بسیار بیشتر از کل تولید نفت مالزی بوده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بخشی از این نفت در واقع از کشور دیگری منشأ گرفته است.»

تحریم یا محاصره؟
پکن هم‌زمان برای محافظت از پالایشگاه‌های داخلی خود در برابر پیامدهای حقوقی آمریکا اقدام کرده است.

پس از آنکه وزارت خزانه‌داری آمریکا در اواخر آوریل پنج پالایشگاه تی‌پات را به دلیل خرید نفت ایران تحریم کرد، وزارت بازرگانی چین اجرای این تصمیم را مردود دانست و اعلام کرد این تحریم‌ها «ناقض حقوق بین‌الملل و هنجارهای بنیادین روابط بین‌الملل» بوده و «فاقد مجوز سازمان ملل و مبنای حقوقی بین‌المللی» هستند.

پکن تاکنون به تحریم‌های جدید وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه شش نفت‌کش و پنج شرکت ثبت‌شده در چین و هنگ‌کنگ که واشینگتن آن‌ها را بخشی از «ناوگان سایه» ایران می‌داند، واکنشی نشان نداده است.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، می‌گوید خرید نفت خام ایران از سوی پالایشگاه‌های چینی از آغاز جنگ حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است. با این حال، کارشناسان معتقدند شبکه‌هایی مانند EOPL همچنان بخش مهمی از صادرات نفت ایران را زنده نگه داشته‌اند.

براون در پایان می‌گوید: «تحریم‌ها هرگز این تجارت را متوقف نکردند. بازار و نظام پرداخت در واکنش به تحریم‌ها تکامل پیدا کردند، اما تجارت هیچ‌گاه از حرکت نایستاد. تنها عاملی که واقعاً انتقال نفت از ایران به چین را متوقف کرد، محاصره دریایی بود.»