نبرد تازه در میدان نفت/ چین دیگر مشتری تضمینی نفت ایران نیست

فرزین سوادکوهی:  نفت ایران این روزها با چالش جدیدی روبرو شده است. بر اساس آخرین گزارش رویترز، پالایشگاه‌های مستقل چین (تی‌پات‌ها) در حال افزایش خرید نفت از رقبای ایران در خاورمیانه، از جمله نفت عراق، قطر و امارات هستند؛ زیرا در برخی معاملات، تخفیف نفت ایران کمتر از رقبای منطقه‌ای شده است. رویترز همچنین گزارش داده صادرات ایران همچنان ادامه دارد، اما رقابت بر سر مشتریان چینی سخت‌تر شده و خرید برخی پالایشگاه‌های مستقل چین از نفت ایران کاهش یافته است.
آیا ایران می‌تواند خود را با قواعد جدید رقابت در بازار نفت آسیا تطبیق دهد و جایگاه خود در چین را حفظ کند؟

سال‌ها چین به عنوان ستون اصلی صادرات نفت ایران شناخته می‌شد؛ بازاری که حتی در سخت‌ترین دوره‌های تحریم نیز بخش مهمی از بشکه‌های نفت ایران را جذب کرد و به تهران امکان داد جریان درآمدهای نفتی خود را حفظ کند. اما اکنون معادله در حال تغییر است. پالایشگاه‌های مستقل چین که مهم‌ترین خریداران نفت ایران به شمار می‌روند، گزینه‌های بیشتری روی میز دارند؛ از نفت ارزان‌تر عراق و امارات گرفته تا عرضه‌های رقابتی دیگر تولیدکنندگان خاورمیانه. در بازار جدید آسیا، ایران دیگر فقط با تحریم آمریکا نمی‌جنگد؛ بلکه با رقبایی روبه‌رو است که برای هر مشتری چینی، حاضرند قیمت و شرایط بهتری پیشنهاد دهند.
برای سال‌های متمادی، تصویر بازار نفت ایران ساده بود. تحریم‌های غرب، مسیرهای فروش را محدود کرده بود و چین به عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، نقش یک شریک راهبردی را ایفا می‌کرد. پالایشگاه‌های مستقل چینی، به‌ویژه در استان شاندونگ، بخش مهمی از صادرات نفت ایران را جذب می‌کردند؛ پالایشگاه‌هایی که به دلیل ساختار انعطاف‌پذیر خود، آمادگی بیشتری برای خرید نفت تحریمی و پذیرش روش‌های پیچیده‌تر تجارت داشتند.
اما بازار نفت هیچ‌گاه ثابت نمی‌ماند. امروز همان مشتریانی که زمانی به دلیل تخفیف‌های نفت ایران به سمت تهران می‌آمدند، گزینه‌های بیشتری پیدا کرده‌اند. افزایش عرضه از سوی کشورهای منطقه، تلاش تولیدکنندگان برای حفظ سهم بازار و تغییر شرایط اقتصادی پالایشگاه‌های چینی باعث شده رقابت بر سر هر بشکه نفت در آسیا شدیدتر شود.
گزارش‌های اخیر بازار نشان می‌دهد پالایشگاه‌های مستقل چین در مقاطعی خرید نفت از کشورهایی مانند عراق، امارات و قطر را افزایش داده‌اند؛ زیرا برخی از این محموله‌ها با تخفیف‌های جذاب‌تر عرضه شده‌اند. در مقابل، نفت ایران در برخی معاملات با تخفیف محدودتری نسبت به گذشته ارائه شده است. به گفته معامله‌گران بازار، همین فاصله قیمتی باعث شده بخشی از خریداران چینی، گزینه‌های جایگزین را بررسی کنند.
این تغییر رفتار یک پیام مهم برای ایران دارد و آن اینست که مزیت سنتی نفت ایران یعنی تخفیف و انعطاف در فروش، دیگر به تنهایی کافی نیست. بازار آسیا وارد مرحله‌ای شده که در آن تولیدکنندگان منطقه‌ای نه فقط بر سر حجم تولید، بلکه بر سر شرایط فروش، کیفیت نفت، هزینه حمل و امنیت عرضه رقابت می‌کنند.

در چنین شرایطی، چین نیز رفتار متفاوتی از گذشته دارد. بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان همواره تلاش کرده سبد تأمین خود را متنوع نگه دارد تا وابستگی به یک منبع خاص کاهش یابد. برای پکن، امنیت انرژی مهم‌تر از روابط سیاسی با یک تولیدکننده خاص است. به همین دلیل، حتی روابط نزدیک اقتصادی با ایران نیز مانع از آن نمی‌شود که پالایشگاه‌های چینی به دنبال گزینه‌های اقتصادی‌تر باشند.

امارات و عراق؛ رقبایی که نزدیک‌تر شده‌اند

ورود جدی‌تر امارات و عراق به رقابت برای مشتریان چینی، یکی از مهم‌ترین تغییرات بازار نفت خاورمیانه در سال‌های اخیر است.
امارات با افزایش ظرفیت تولید و توسعه زیرساخت‌های صادراتی، تلاش کرده جایگاه خود را در بازار آسیا تقویت کند. شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای افزایش ظرفیت تولید انجام داده و با اتکا به نفت‌هایی مانند «آپِر زاکوم»، توانسته حضور خود را در بازارهای آسیایی گسترش دهد.
مزیت امارات برای خریداران چینی فقط حجم تولید نیست. ثبات عرضه، روابط تجاری گسترده و توانایی ارائه قراردادهای بلندمدت، این کشور را به یکی از رقبای جدی ایران تبدیل کرده است. در شرایطی که پالایشگاه‌ها به دنبال کاهش ریسک هستند، چنین عواملی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
عراق نیز مسیر مشابهی را دنبال کرده است. بغداد طی سال‌های گذشته تلاش کرده صادرات نفت خود را افزایش دهد و حضور پررنگ‌تری در بازار آسیا داشته باشد. نفت بصره، به دلیل ویژگی‌های مناسب برای بسیاری از پالایشگاه‌های آسیایی، یکی از گزینه‌هایی است که می‌تواند با نفت ایران رقابت کند.
این رقابت در شرایطی شدت گرفته که بازار جهانی نفت با چشم‌انداز افزایش عرضه روبه‌رو است. آژانس بین‌المللی انرژی نیز هشدار داده است که در صورت کاهش تنش‌های ژئوپلیتیکی و بازگشت کامل عرضه، بازار نفت می‌تواند با مازاد عرضه مواجه شود؛ وضعیتی که رقابت تولیدکنندگان برای حفظ سهم بازار را شدیدتر خواهد کرد.
در چنین بازاری، کشورهایی که هزینه تولید پایین‌تر، ظرفیت صادراتی بیشتر و روابط تجاری پایدارتر دارند، موقعیت بهتری خواهند داشت. این همان نقطه‌ای است که اهمیت رقابت ایران با کشورهای منطقه را دوچندان می‌کند.
در سال‌های گذشته، هر بار که از مشکلات صادرات نفت ایران سخن گفته می‌شد، تقریباً همه نگاه‌ها به تحریم‌های آمریکا و محدودیت‌های بانکی و بیمه‌ای دوخته می‌شد. بدون تردید تحریم همچنان مهم‌ترین مانع پیش روی تجارت انرژی ایران است، اما تحولات اخیر بازار نشان می‌دهد یک مسئله جدید نیز در حال شکل‌گیری است و آن چیزی نیست جز اینکه حتی در بازاری که ایران امکان حضور دارد، رقابت برای حفظ مشتری آسان‌تر از گذشته نیست.
چین همچنان بزرگ‌ترین مقصد صادرات نفت ایران محسوب می‌شود و نقش این کشور در حفظ جریان فروش نفت تهران غیرقابل انکار است. اما تفاوت امروز با سال‌های گذشته این است که چین دیگر تنها خریدار حاضر در بازار نیست و ایران نیز تنها فروشنده‌ای نیست که برای ارائه تخفیف وارد رقابت می‌شود.
در واقع، نفت ایران اکنون در شرایطی با رقبای منطقه‌ای روبه‌رو شده که بسیاری از آنها محدودیت‌های تحریمی مشابه ندارند و می‌توانند با ابزارهای رسمی‌تر تجاری، قراردادهای بلندمدت‌تر و خدمات جانبی گسترده‌تر به مشتریان چینی نزدیک شوند.
این تغییر شرایط اهمیت زیادی دارد. در گذشته، بخشی از مزیت نفت ایران ناشی از همین محدودیت‌ها بود؛ پالایشگاه‌هایی که حاضر بودند پیچیدگی‌های خرید نفت تحریمی را بپذیرند، در مقابل از تخفیف‌های بالاتر بهره‌مند می‌شدند. اما وقتی فاصله تخفیف کاهش پیدا کند، معادله اقتصادی برای خریدار نیز تغییر می‌کند.
پالایشگاه‌های مستقل چین، برخلاف شرکت‌های بزرگ دولتی، به شدت نسبت به قیمت حساس هستند. این پالایشگاه‌ها که حاشیه سود محدودتری دارند، معمولاً زمانی به سمت یک عرضه‌کننده می‌روند که ترکیبی از قیمت مناسب، کیفیت قابل قبول نفت و شرایط پرداخت جذاب دریافت کنند.
بنابراین، اگر نفت ایران در مقطعی نتواند مزیت قیمتی گذشته را حفظ کند، بخشی از این مشتریان ممکن است به سمت گزینه‌های دیگر حرکت کنند. این موضوع به معنای خروج کامل نفت ایران از بازار چین نیست، اما نشان می‌دهد سهم بازار چیزی نیست که برای همیشه تضمین شده باقی بماند.

عربستان؛ بازیگر بزرگ رقابت خاموش آسیا

در این میان، نباید نقش عربستان سعودی را نادیده گرفت. بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان سال‌هاست یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان انرژی چین بوده و روابط نفتی ریاض و پکن طی دهه گذشته عمق بیشتری پیدا کرده است.
اگرچه رقابت عربستان با ایران در بازار چین به شکل مستقیم و آشکار نیست، اما واقعیت بازار نشان می‌دهد هر بشکه نفتی که یک پالایشگاه آسیایی از یک کشور خریداری می‌کند، می‌تواند به معنای کاهش سهم یک رقیب دیگر باشد.
عربستان در دوره‌های مختلف از ابزار قیمت برای دفاع از سهم بازار استفاده کرده است. کاهش قیمت رسمی فروش نفت آرامکو به مشتریان آسیایی، نشانه‌ای از همین رویکرد است؛ رویکردی که نشان می‌دهد حتی بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان نیز در بازار امروز نمی‌توانند صرفاً به سابقه و روابط سیاسی تکیه کنند.
حالا دیگر ریاض، ابوظبی و بغداد همگی به یک بازار مشترک یعنی آسیا نگاه می‌کنند.رشد تقاضای نفت در چین و هند طی سال‌های گذشته، این منطقه را به مهم‌ترین میدان رقابت تولیدکنندگان تبدیل کرده است. اما همزمان، خریداران آسیایی نیز قدرت بیشتری پیدا کرده‌اند. آنها می‌توانند میان عرضه‌کنندگان مختلف انتخاب کنند و از رقابت آنها برای دستیابی به شرایط بهتر استفاده کنند.
برای ایران، این وضعیت یک پیام روشن دارد.این پیام بدین مفهوم است که حفظ بازار چین نیازمند بیش از آن چیزی است که در گذشته کافی بنظر می رسید.
یکی از چالش‌های اصلی سیاست نفتی ایران در سال‌های گذشته این بوده که مسئله صادرات بیشتر از زاویه چگونه نفت بفروشیم دیده شده، نه چگونه در بازار باقی بمانیم.در واقع حفظ یک مشتری بزرگ مانند چین نیازمند روابط تجاری پایدار، شناخت دقیق نیاز پالایشگاه‌ها، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های صادراتی و انعطاف در قراردادهاست. بازار نفت امروز تنها بر پایه ذخایر زیرزمینی و ظرفیت تولید تعیین نمی‌شود؛ شبکه تجاری، توان مالی، فناوری و دیپلماسی انرژی نیز به همان اندازه اهمیت دارند.
ایران همچنان مزیت‌های مهمی دارد. ذخایر عظیم نفت، موقعیت جغرافیایی نزدیک به بازارهای آسیایی، کیفیت مناسب برخی گریدهای نفتی و تجربه طولانی تجارت انرژی، عواملی هستند که می‌توانند جایگاه کشور را حفظ کنند. اما این مزیت‌ها زمانی به قدرت واقعی تبدیل می‌شوند که با سیاست‌گذاری فعال همراه باشند.در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که ایران در بازاری که زمانی حضور پررنگی داشت، به تدریج با کاهش قدرت چانه‌زنی مواجه شود.
مسئله امروز نفت ایران فقط تحریم نیست؛ مسئله، ورود به مرحله‌ای تازه از رقابت جهانی انرژی است. مرحله‌ای که در آن کشورهای تولیدکننده خاورمیانه برای یک مشتری مشترک رقابت می‌کنند و خریداران آسیایی بیش از گذشته دست بالا را دارند.
چین همچنان شریک مهم نفتی ایران باقی خواهد ماند، اما دیگر نمی‌توان آن را یک بازار تضمین‌شده دانست. در دنیای جدید نفت، هیچ مشتری دائمی وجود ندارد؛ فقط عرضه‌کنندگانی وجود دارند که می‌توانند با قیمت، کیفیت، امنیت عرضه و روابط اقتصادی بهتر، سهم خود را حفظ کنند.
رقابت تازه برای بازار آسیا آغاز شده است؛ رقابتی که در یک سوی آن ایران قرار دارد و در سوی دیگر، کشورهایی مانند عربستان، امارات و عراق که با تمام توان برای جذب همان مشتریان تلاش می‌کنند. آینده صادرات نفت ایران در این بازار، نه فقط به میزان تولید، بلکه به توانایی تهران برای بازی در قواعد جدید بازار بستگی خواهد داشت.