چرا جهان هنوز نمی‌تواند از نفت خداحافظی کند؟

به گزارش تحریریه نفت خبر:  در سال‌های اخیر، توسعه خودروهای برقی، رشد انرژی‌های تجدیدپذیر و سیاست‌های کربن‌زدایی این تصور را ایجاد کرده که عصر نفت به پایان خود نزدیک شده است. اما واقعیت بازار انرژی روایت دیگری دارد. تحولات ژئوپلیتیکی، بحران‌های امنیت انرژی و نیاز روزافزون صنایع به مشتقات نفتی نشان می‌دهد که اقتصاد جهانی هنوز فاصله زیادی با کنار گذاشتن طلای سیاه دارد. حتی در شرایطی که بسیاری از کشورها برای کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی برنامه‌ریزی کرده‌اند، نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد جهان باقی مانده است.

یکی از مهم‌ترین دلایل این وابستگی، نقش نفت در امنیت انرژی است. جنگ‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیکی در سال‌های اخیر بار دیگر نشان دادند که اختلال در عرضه نفت، تنها بازار انرژی را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه می‌تواند زنجیره تأمین جهانی، حمل‌ونقل، تولید صنعتی و حتی رشد اقتصادی کشورها را دچار بحران کند. به همین دلیل، بسیاری از دولت‌ها نه‌تنها از ذخایر راهبردی نفت خود استفاده کرده‌اند، بلکه در حال افزایش ظرفیت این ذخایر نیز هستند. هند، آفریقای جنوبی و چند کشور در حال توسعه نیز برنامه‌هایی برای گسترش ذخایر استراتژیک سوخت خود آغاز کرده‌اند تا در برابر شوک‌های احتمالی بازار مقاوم‌تر شوند.

دلیل دیگر، جایگاه بی‌بدیل نفت در صنایع مختلف است. برخلاف تصور عمومی، بخش قابل‌توجهی از تقاضای آینده نفت تنها به سوخت خودروها محدود نمی‌شود. بر اساس برآورد آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، از اواخر دهه جاری، صنایع پتروشیمی به مهم‌ترین موتور رشد تقاضای نفت تبدیل خواهند شد. تولید پلاستیک، الیاف مصنوعی، مواد شیمیایی، تجهیزات پزشکی، بسته‌بندی و صدها محصول صنعتی همچنان به خوراک نفتی وابسته هستند و جایگزینی اقتصادی و گسترده‌ای برای بسیاری از این کاربردها وجود ندارد.

از سوی دیگر، گذار انرژی در همه کشورها با سرعت یکسان پیش نمی‌رود. اگرچه اروپا و برخی اقتصادهای توسعه‌یافته مصرف نفت خود را کاهش داده‌اند، اما رشد جمعیت، شهرنشینی و توسعه صنعتی در اقتصادهای نوظهور همچنان تقاضا برای انرژی را بالا نگه داشته است. بسیاری از کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین هنوز برای توسعه حمل‌ونقل، صنایع و زیرساخت‌های خود به نفت وابسته‌اند و این موضوع باعث شده کاهش مصرف در کشورهای توسعه‌یافته، به‌طور کامل با رشد تقاضا در اقتصادهای نوظهور جبران شود.

همزمان، تحولات سال ۲۰۲۶ نشان داد که حتی در دوره‌ای که تقاضای جهانی نفت به دلیل جنگ و افزایش قیمت‌ها کاهش یافت، بازار همچنان به شدت نسبت به اختلال در عرضه حساس است. گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد کاهش عرضه، افت ذخایر جهانی و اختلال در مسیرهای راهبردی حمل‌ونقل مانند تنگه هرمز و دریای سرخ، به سرعت بر قیمت فرآورده‌های نفتی و هزینه حمل‌ونقل اثر گذاشت. در واقع، هر بحران ژئوپلیتیکی بار دیگر اهمیت نفت را به‌عنوان یک کالای راهبردی یادآوری می‌کند.

البته این بدان معنا نیست که نفت بدون رقیب باقی خواهد ماند. خودروهای برقی، افزایش بهره‌وری انرژی، توسعه سوخت‌های زیستی و انرژی‌های تجدیدپذیر، رشد مصرف نفت را در بسیاری از بخش‌ها کند کرده‌اند. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند رشد تقاضای جهانی نفت در دهه آینده نسبت به گذشته بسیار آهسته‌تر باشد و حتی مصرف سوخت‌های فسیلی در برخی بخش‌ها به اوج خود نزدیک شود. با این حال، کند شدن رشد تقاضا با حذف کامل نفت تفاوت دارد؛ زیرا هنوز بخش بزرگی از اقتصاد جهانی، به‌ویژه صنایع سنگین، حمل‌ونقل دریایی، هوانوردی و پتروشیمی، جایگزین عملی و مقرون‌به‌صرفه‌ای برای نفت در اختیار ندارند.

به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران معتقدند جهان در حال ورود به عصر «گذار انرژی» است، نه «پایان نفت». در این دوره، سهم انرژی‌های پاک به‌تدریج افزایش خواهد یافت، اما نفت همچنان یکی از ارکان اصلی سبد انرژی جهان باقی می‌ماند. آینده بازار انرژی بیش از آنکه بر حذف نفت استوار باشد، بر همزیستی نفت با فناوری‌های نوین و منابع انرژی کم‌کربن شکل خواهد گرفت؛ واقعیتی که نشان می‌دهد خداحافظی با طلای سیاه، دست‌کم در آینده نزدیک، هنوز امکان‌پذیر نیست.

انتهای پیام