گازهای مشعل؛ سرمایه‌ای که به‌جای بازار، وارد جو می‌شود

در شرایطی که تأمین پایدار انرژی به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اقتصادهای جهان تبدیل شده و بازار گاز با حساسیت بیشتری تحولات عرضه و تقاضا را دنبال می‌کند، سوزاندن گازهای همراه نفت در مشعل‌ها همچنان یکی از تناقض‌های بزرگ صنعت انرژی است؛ تناقضی که در آن، منابعی با ارزش اقتصادی قابل‌توجه به‌جای ورود به چرخه تولید، صادرات و مصرف، به شکل گازهای گلخانه‌ای وارد جو می‌شوند. برای ایران نیز که از یک‌سو با ظرفیت بالای تولید نفت و گاز و از سوی دیگر با محدودیت تأمین انرژی و نیاز به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گازی مواجه است، جمع‌آوری گازهای مشعل صرفاً یک مطالبه محیط‌زیستی نیست، بلکه بخشی از معادله افزایش بهره‌وری و کاهش اتلاف منابع انرژی به شمار می‌رود.

به گزارش نفت خبر- بر اساس تازه‌ترین گزارش بانک جهانی با عنوان «ردیابی جهانی فلرینگ گاز ۲۰۲۶»، حجم گاز سوزانده‌شده در مشعل‌های نفت و گاز جهان در سال ۲۰۲۵ به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ رقمی که برای سومین سال متوالی افزایش یافته و ارزش اقتصادی گازهای هدررفته را حدود ۵۴ میلیارد دلار برآورد می‌کند. این حجم از گاز به طور تقریبی با کل مصرف سالانه گاز قاره آفریقا برابری می‌کند و حتی از حجم LNG عبوری از خلیج فارس در همان سال بیشتر بوده است. بانک جهانی همچنین اعلام کرده است که ایران در کنار روسیه، عراق، ونزوئلا، مکزیک، لیبی، الجزایر، نیجریه و آمریکا در میان ۹ کشور بزرگ دارای فلرینگ قرار دارد؛ کشورهایی که در مجموع بیش از ۸۰ درصد فلرینگ جهان را به خود اختصاص داده‌اند.

اهمیت این آمار برای ایران زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم افزایش فلرینگ تنها به معنای اتلاف یک منبع انرژی نیست. طبق گزارش مؤسسه آرگوس با استناد به داده‌های ردیاب فلرینگ بانک جهانی، حجم فلرینگ ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۵ درصد افزایش یافته و رشد آن معادل حدود ۱.۴ میلیارد مترمکعب بوده است. این روند در شرایطی اتفاق افتاده که کشور با محدودیت عرضه گاز در بخش‌های مختلف اقتصادی و ضرورت مدیریت مصرف در فصل‌های سرد سال روبه‌رو است. به این ترتیب، گازی که می‌تواند در تأمین خوراک صنایع، تولید برق یا تقویت ظرفیت عرضه داخلی نقش داشته باشد، بخشی از آن همچنان در فرآیند استخراج نفت سوزانده می‌شود.

فلرینگ؛ هزینه‌ای فراتر از اتلاف گاز
از منظر محیط‌زیستی، سوزاندن گازهای همراه نفت یکی از منابع انتشار دی‌اکسیدکربن و متان است. برخلاف تصور عمومی، احتراق گاز در مشعل‌ها به معنای تبدیل کامل متان به دی‌اکسیدکربن و حذف اثرات زیست‌محیطی آن نیست؛ زیرا احتراق ناقص می‌تواند بخشی از متان را بدون سوختن وارد جو کند. بانک جهانی میزان انتشار ناشی از فلرینگ جهانی در سال ۲۰۲۵ را معادل حدود ۴۲۹ میلیون تن دی‌اکسیدکربن برآورد کرده که حدود ۵۰ میلیون تن آن ناشی از متان نسوخته بوده است.
در همین راستا، آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش «ردیاب جهانی متان ۲۰۲۶» تأکید می‌کند که کاهش فلرینگ و انتشار متان می‌تواند به افزایش عرضه قابل استفاده گاز در بازار جهانی کمک کند. برآورد این نهاد نشان می‌دهد با حذف فلرینگ غیراضطراری در سطح جهان، امکان آزادسازی سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب گاز وجود دارد. این ظرفیت نشان می‌دهد که سیاست‌های کاهش آلایندگی در صنعت نفت، برخلاف تصور رایج، لزوماً در تعارض با منافع اقتصادی نیستند و در بسیاری از موارد می‌توانند به افزایش عرضه انرژی منجر شوند.

چرا گازهای همراه همچنان سوزانده می‌شوند؟
با وجود فناوری‌های شناخته‌شده برای جمع‌آوری و استفاده از گازهای همراه، فلرینگ همچنان در بسیاری از مناطق نفت‌خیز ادامه دارد. محدودیت زیرساخت‌های انتقال، فاصله میدان‌های تولیدی از شبکه‌های جمع‌آوری گاز، نبود تأسیسات فرآورش کافی، هزینه سرمایه‌گذاری و پیچیدگی تأمین مالی پروژه‌ها از جمله موانع اصلی این مسیر هستند.

گازهای همراه نفت پس از جمع‌آوری می‌توانند در واحدهای فرآورشی به محصولات قابل استفاده تبدیل شوند، به شبکه انتقال گاز تزریق شوند یا برای تأمین انرژی مورد نیاز تأسیسات و تولید برق به کار روند. در برخی موارد نیز تزریق مجدد گاز به مخزن، استفاده از واحدهای کوچک‌مقیاس تولید برق و تبدیل گاز به سوخت مایع از گزینه‌های فنی قابل بررسی است. بنابراین، انتخاب راهکار مناسب به ترکیب گاز، حجم تولید، فاصله میدان تا زیرساخت‌ها و توجیه اقتصادی پروژه بستگی دارد.

تجربه برخی کشورها نیز نشان می‌دهد کاهش فلرینگ تنها به پیشرفت فناوری وابسته نیست. بانک جهانی در گزارش ۲۰۲۶ خود اعلام کرده است که قزاقستان از سال ۲۰۱۲ تاکنون حجم فلرینگ را ۸۷ درصد کاهش داده است. همچنین کاهش فلرینگ در آمریکا طی سال ۲۰۲۵، با تکمیل زیرساخت انتقال گاز در منطقه پرمین ارتباط داشته است؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد توسعه خطوط انتقال و رفع گلوگاه‌های زیرساختی می‌تواند مستقیماً در کاهش سوزاندن گاز نقش داشته باشد.

جمع‌آوری گازهای مشعل؛ آزمون بهره‌وری در صنعت نفت ایران
برای ایران، مسئله جمع‌آوری گازهای مشعل باید در پیوند با سه هدف اصلی دنبال شود، کاهش اتلاف منابع، تأمین خوراک پایدار صنایع و محدود کردن انتشار آلاینده‌ها. تحقق این اهداف مستلزم آن است که پروژه‌های جمع‌آوری گازهای همراه صرفاً به‌عنوان طرح‌های محیط‌زیستی تعریف نشوند، بلکه در چارچوب سرمایه‌گذاری اقتصادی و زنجیره ارزش انرژی مورد ارزیابی قرار گیرند.

در این میان، تعیین تکلیف مالکیت گازهای جمع‌آوری‌شده، تضمین خرید محصول، توسعه خطوط انتقال، دسترسی به تأسیسات فرآورش و ایجاد سازوکارهای تأمین مالی پایدار از جمله عواملی هستند که می‌توانند جذابیت سرمایه‌گذاری در این حوزه را افزایش دهند. همچنین استفاده از فناوری‌های پایش ماهواره‌ای و اندازه‌گیری دقیق میزان فلرینگ می‌تواند امکان ارزیابی عملکرد پروژه‌ها و نظارت بر کاهش واقعی آلایندگی را فراهم کند.

در سطح بین‌المللی نیز ابتکار «حذف فلرینگ روتین تا سال ۲۰۳۰» بانک جهانی بر توقف سوزاندن معمول گازهای همراه و محدود کردن فلرینگ به موارد ضروری عملیاتی و ایمنی تأکید دارد. این رویکرد نشان می‌دهد که آینده صنعت نفت تنها با افزایش ظرفیت استخراج و تولید سنجیده نمی‌شود، بلکه میزان بهره‌برداری مؤثر از منابع استخراج‌شده و مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی نیز به یکی از شاخص‌های مهم عملکرد شرکت‌های نفتی تبدیل شده است.

در نهایت، گازهای مشعل را می‌توان یکی از روشن‌ترین نمونه‌های فاصله میان ظرفیت تولید و بهره‌وری اقتصادی در صنعت نفت دانست. در شرایطی که تأمین انرژی، حفظ بازارهای صادراتی و کاهش آلایندگی به اولویت‌های هم‌زمان صنعت نفت تبدیل شده‌اند، تداوم سوزاندن گازهای همراه نه‌تنها هزینه‌ای محیط‌زیستی، بلکه نشانه‌ای از منابع درآمدی و فرصت‌های صنعتی ازدست‌رفته است. از این منظر، موفقیت برنامه‌های جمع‌آوری گازهای مشعل می‌تواند معیاری برای سنجش میزان حرکت صنعت نفت ایران از تولیدمحوری به سمت بهره‌وری و توسعه پایدار باشد.

انتهای پیام