سازوکار پنهان تهران و پکن| رویترز: نفت ایران چگونه به میلیاردها دلار کالای چینی تبدیل می‌شود؟

رویترز می‌گوید ایران برای دور زدن تحریم‌های نفتی و تأمین کالا از چین، از سازوکاری شبیه تهاتر استفاده می‌کند؛ یعنی به‌جای آنکه پول نفت به شکل معمول جابه‌جا شود، درآمد حاصل از فروش نفت به اعتباری برای خرید کالاهای چینی تبدیل می‌شود.

دو منبع ارشد ایرانی و سه فرد مطلع به رویترز گفته‌اند این سازوکار در سال‌های اخیر به یکی از شریان‌های مالی مهم تهران تبدیل شده؛ به‌خصوص در شرایطی که فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا بر ایران بر سر برنامه هسته‌ای افزایش یافته است.

سود پکن از دور زدن تحریم‌های ایران
این سازوکار برای پکن هم سود دارد. چین که بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان است، به نفت تخفیف‌دار ایران دسترسی پیدا می‌کند و در عین حال، بانک‌ها و شرکت‌های چینی صادرکننده کالا به ایران کمتر در معرض نظارت و مجازات‌های بین‌المللی قرار می‌گیرند.

از خودرو و دارو تا تجهیزات دفاعی
این تجارت فقط به کالاهای معمول محدود نمی‌شود. منابع رویترز گفته‌اند ایران از این روش برای خرید دارو، خودرو و تجهیزات ارتباطی از چین استفاده کرده است. تولیدکنندگان چینی نیز مستقیماً با ایران معامله نمی‌کردند و شواهدی وجود ندارد که آنها در نقض تحریم‌ها دخیل بوده باشند.

اما موضوع به همین‌جا ختم نمی‌شود. منابع مدعی‌اند دست‌کم در یک مورد طی یک سال گذشته، همین سازوکار برای قراردادهایی به ارزش میلیون‌ها دلار با هدف تأمین تجهیزات پدافند هوایی برای ایران استفاده شده است. رویترز نتوانسته این معاملات را به‌طور مستقل تأیید کند.

تحریم سازمان ملل علیه صادرات بیشتر تسلیحات متعارف اصلی به ایران نیز در سپتامبر ۲۰۲۵، هم‌زمان با سایر تحریم‌ها، دوباره اعمال شد. ایران و چین بازگشت تحریم‌ها از طریق مکانیسم «اسنپ‌بک» را از نظر حقوقی و رویه‌ای معیوب دانسته‌اند.

وزارت خارجه چین در پاسخ به پرسش رویترز گفت از وضعیت توصیف‌شده اطلاعی ندارد و تأکید کرد با تحریم‌های یک‌جانبه‌ای که مبنایی در حقوق بین‌الملل ندارند، مخالف است. ایران نیز به پرسش‌های رویترز پاسخی نداد.

چین؛ مشتری اصلی نفت ایران
تحریم‌های طولانی‌مدت آمریکا باعث شده تعداد مشتریان نفت ایران محدود باشد و چین مهم‌ترین خریدار باقی بماند.

داده‌های شرکت کپلر نشان می‌دهد چین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را دریافت کرده؛ به‌طور متوسط حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز.

دو کشور در سال ۲۰۲۱ یک توافق مشارکت راهبردی ۲۵ساله امضا کردند که حوزه‌هایی مانند انرژی و زیرساخت را پوشش می‌دهد، هرچند جزئیات عمومی آن همچنان محدود است.

اکنون اما پرسش مهم‌تر این است: وقتی تحریم‌ها مسیر عادی انتقال پول را می‌بندند، این میلیاردها دلار چگونه جابه‌جا می‌شود؟

پولی که از بانک‌های بین‌المللی عبور نمی‌کند
سه منبع به رویترز گفته‌اند سازوکار مورد اشاره، یکی از چندین روشی است که ایران برای خرید کالا و خدمات از چین، بدون پرداخت مستقیم از مسیر بانک‌های بین‌المللی، به کار می‌گیرد.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، خریداری که از طرف شرکت تجاری نفت دولتی چین، ژوهای ژن‌رونگ، فعالیت می‌کرد، دست‌کم تا امسال ماهانه صدها میلیون دلار را در نهادی مبهم در چین به نام «چو-شین» سپرده‌گذاری می‌کرد.

این منابع که به داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط نهادهای اطلاعاتی استناد کرده‌اند، می‌گویند این سپرده‌ها برای خریدهایی استفاده می‌شد که یک شرکت ثبت‌شده در هنگ‌کنگ و مرتبط با شرکت ملی نفت ایران با آن توافق کرده بود. سپس چو-شین پول را از طریق دیگر نهادهای مالی چینی، احتمالاً به صادرکنندگان کالا و شرکت‌های چینی فعال در پروژه‌های زیرساختی ایران منتقل می‌کرد.

حدود ۷۰ درصد درآمد نفتی ایران که این سازوکار مدیریت می‌کند، به گفته منابع، صرف پروژه‌های زیرساختی می‌شود. باقی‌مانده به حساب یک «نهاد با هدف خاص» یا SPV منتقل می‌شود؛ نهادی که برای پرداخت به تأمین‌کنندگان کالاهای مورد نیاز ایران به کار می‌رود.

منابع ایرانی نزدیک به حلقه تصمیم‌گیری کشور وجود این SPV را تأیید کرده‌اند؛ ساختاری که پیش از این گزارش نشده بود.

یک نهاد که شاید فقط روی کاغذ وجود داشته باشد
به گفته منابع، دو نهاد این منابع مالی را مدیریت می‌کنند: شرکتی که از طرف وزارت بازرگانی چین فعالیت دارد و نهادی مرتبط با بانک مرکزی ایران.

هنگامی که بانک مرکزی ایران مجوز دسترسی واردکنندگان به منابع SPV را صادر می‌کند، طرف ایرانی موضوع را به نهاد چینی اطلاع می‌دهد تا پرداخت به تأمین‌کنندگان انجام شود.

اما یک نکته مهم وجود دارد: رویترز نتوانسته سابقه‌ای از مؤسسه مالی «چو-شین» یا شرکت‌هایی با نقش‌های ادعاشده برای وزارت بازرگانی چین و بانک مرکزی ایران در سوابق رسمی پیدا کند. یکی از منابع حتی گفته ممکن است چو-شین فقط روی یک صفحه‌گسترده وجود داشته باشد؛ یعنی نهادی صوری یا «کاغذی».

شرکت‌هایی با نام‌های مشابه در هنگ‌کنگ ثبت شده‌اند، اما رویترز نتوانسته اسناد عمومی درباره مالکیت یا معاملات آنها پیدا کند و این شرکت‌ها نیز به پرسش‌ها پاسخ نداده‌اند.

سازوکاری که از واکسن شروع شد و به میلیاردها دلار رسید
منابع می‌گویند این سازوکار دست‌کم از سال ۲۰۲۱ فعال بوده و ابتدا برای تأمین دارو و واکسن کووید-۱۹ برای ایران استفاده می‌شده است. با افزایش فشار آمریکا بر شرکت‌هایی که با ایران تجارت می‌کنند، اهمیت آن نیز بیشتر شده است.

برآورد منابع این است که طی سال گذشته بین ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق این SPV جابه‌جا شده است.

آندریا گیسلی، مدرس روابط بین‌الملل دانشگاه اکستر، می‌گوید چین با استفاده از چنین ترتیباتی می‌تواند در برابر فشار آمریکا عقب‌نشینی نکند و نشان دهد تهدید تحریم‌های ثانویه الزاماً پکن را به تبعیت وادار نمی‌کند.

با این حال، چین هم نمی‌خواهد بانک‌ها و شرکت‌هایش از نظام مالی بین‌المللی کنار گذاشته شوند. به تعبیر گیسلی، رهبران چین به دنبال «قابلیت انکار موجه» هستند؛ یعنی سازوکاری که تجارت ادامه پیدا کند، اما ارتباط مستقیم و قابل اثبات آن با معاملات تحریمی دشوار باقی بماند.

حالا با تشدید فشار آمریکا و ادامه محدودیت‌های مربوط به تنگه هرمز، اهمیت چنین کانال‌هایی برای ایران بیش از گذشته شده است؛ کانال‌هایی که نفت را به اعتبار خرید تبدیل می‌کنند و تجارت میلیارددلاری تهران و پکن را، دست‌کم روی کاغذ، از مسیرهای معمول نظام مالی جهانی دور نگه می‌دارند.