چین به‌مثابه تعدیل‌گر تقاضا: تحلیل کاهش واردات نفت خام چین در بحران تنگه هرمز ۲۰۲۶

حامد توانگر: هنگامی که در فوریه ۲۰۲۶ و با آغاز جنگ 40 روزه میان ایران و آمریکا، ایران تصمیم به بستن تنگه هرمز گرفت و موجب ایجاد بزرگترین اختلال عرضه تاریخ انرژی با انسداد ۴۰ روزه تنگه هرمز شد، بسیاری از تحلیلگران بازار نفت و انرژی، انتظار جهش های بزرگ در قیمت نفت‌خام و حتی رسیدن به قیمت های بالای 150 دلاری را داشتند. اما سقف قیمت نفت‌خام به طور پایدار هیچگاه از ۱۲۰ دلار در هر بشکه فراتر نرفت. علی رغم دلایل متعددی همچون واگرایی قیمت‌های فیزیکی و مشتقه، اخبار آتش‌بس و مذاکرات و ... اما می‌توان اصلی‌ترین علت این مسئله را کاهش پیش‌بینی نشده تقاضای نفت خام و علی الخصوص کاهش تقاضای نفت خام چین دانست به نحوی که کاهش تقاضای حدود 4 میلیون بشکه روزانه چین، در حدود یک سوم از اثر بسته شدن تنگه هرمز و کاهش عرضه حدود 14 میلیون بشکه روزانه را خنثی نمود. در ادامه چرایی این واکنش چین بررسی می شود.

 

1-    تغییرات ذخایر نفت خام چین

همان‌گونه که در نمودار زیر مشخص است، از حدود آوریل ۲۰۲۵، افزایش ذخایر نفت خام چین سرعت گرفت به‌نحوی‌که طی حدود یک سال، مجموع ذخایر دولتی و خصوصی چین از حدود ۱۱۰۰ میلیون بشکه به حدود ۱۲۵۰ میلیون بشکه ارتقا یافت. چنین افزایش ذخیره‌ای به معنی تقاضای اضافی حدود ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام در روز صرفاً برای پرکردن مخازن بوده است. لذا توقف این روند انباشت و حذف تقاضای مرتبط با آن، خود یکی از عوامل کاهش واردات نفت خام چین محسوب می‌شود. همچنین از سوی دیگر شرکت ورتکسا نرخ تخلیه ماه می را کمتر از 1 میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.

بر این اساس، حدود یک سوم یا کمتر از 1.5 میلیون بشکه در روز از کاهش واردات نفت خام چین را معطوف به تغییر تقاضای ذخایر و سپس عرضه از محل ذخایر بوده است. همچنین کماکان حدود سه میلیون بشکه در روز کاهش تقاضای دیگر وجود دارد که از مسیرهای دیگر جبران شده است.

نمودار  SEQ نمودار \* ARABIC 2- روند ذخایر نفت خام چین (دولتی و خصوصی، میلیون بشکه) به تفکیک سال؛ خط قرمز سال ۲۰۲۶ را نشان می‌دهد. منبع: Kpler

2-    کاهش تقاضای فرآورده در چین

یکی از سیاست های بلندمدت چین در بخش انرژی، افزایش اتکا به خودروهای برقی بجای خودروهای بنزینی بوده است. این سیاست موجب شده تا در سال های اخیر، چین به عنوان بزرگترین بازار خودروهای برقی شناخته شود. عرضه خودروهای برقی در چین صرفا محدود به خودروهای سواری نبوده و کامیون ها و اتوبوس های برقی نیز رواج بالایی در این کشور دارد. این سهم قابل توجه خودروهای برقی موجب شده تا در شرایطی مانند افزایش شدید قیمت بنزین و گازوئیل، امکان تغییر مصرف از خودروهای بنزینی به برقی ایجاد شود. همان گونه که در نمودار زیر نیز مشخص است، میزان مصرف برق ایستگاه‌های شارژ عمومی خودروهای برقی چین در اوریل 2026 نسبت به سال گذشته رشد 70% را نشان می دهد در حالی که این عدد در سال گذشته حدود 50% بوده است.

پیش بینی می شود که تقاضای بنزین چین در سال 2026 با افت 5.5% نسبت به سال گذشته روبرو شود که دومین افت بزرگ تقاضای بنزین طی دهه های اخیر به حساب می آید. پیش بینی مصرف گازوئیل نیز نشان از کاهش 4.5% در سال 2026 نسبت به 2025 دارد. این کاهش تقاضای بنزین و گازوئیل، مجموعا می تواند موجب کاهش تقاضای نفت خام تا حدود 400 هزار بشکه در روز شود.

نمودار ۲: مصرف برق ایستگاه‌های شارژ عمومی خودروهای برقی چین (میلیارد کیلووات‌ساعت) به تفکیک سال، منبع oies

از سوی دیگر، با اعمال محدودیت بر روی صادرات فرآورده توسط دولت چین به‌منظور حفظ امنیت عرضه داخلی در دوران بحران، حجم صادرات فرآورده‌های نفتی (بنزین، گازوئیل و سوخت جت) نیز به‌شدت کاهش یافت. همان‌گونه که در نمودار زیر مشخص است، مجموع صادرات ماهانه این سه فرآورده از حدود ۲ میلیون تن در بازه ژانویه تا مارس ۲۰۲۶ (470 هزار بشکه در روز) به کمتر از ۷۰۰ هزار تن (160 هزار بشکه در روز)  در آوریل و می سقوط کرده است. این محدودیت صادراتی، در کنار افت تقاضای داخلی، از دیگر عواملی است که نیاز پالایشگاه‌های چینی به خوراک و در نتیجه واردات نفت خام را کاهش داده است.

نمودار ۳: صادرات ماهانه فرآورده‌های نفتی چین به تفکیک بنزین، گازوئیل و سوخت جت، ژانویه تا می ۲۰۲۶، رویترز

3-    زیان اقتصادی پالایشگاه‌ها

پس از بررسی دو عامل تغییرات ذخایر و کاهش تقاضای فرآورده‌ها، اصلی ترین عامل دیگر کاهش واردات نفت خام چین، کاهش تقاضای نفت پالایشگاه های چین است که خود را در نرخ بهره برداری پالایشگاه‌ها نشان داده است. بررسی نرخ بهره برداری در پالایشگاه های دولتی، نشان از کاهش تا سطح 66% در ماه می دارد که پایین ترین نرخ بهره برداری 5 سال اخیر می باشد. این کاهش نرخ بهره برداری در پالایشگاه های تی پات نیز مشاهده شده است به نحوی که نرخ بهره برداری پالایشگاه‌های مستقل شاندونگ به 50% کاهش یافته است که پایین ترین سطح از سال 2017 و حتی پایین تر از دوران کرونا می باشد. این کاهش نرخ بهره برداری، موجب کاهش 2 میلیون بشکه روزانه از تقاضای نفت چین شده است. اما سؤال اصلی این است که آیا این کاهش فعالیت ناشی از سیاست چین برای تبدیل‌شدن به «بازیگر نهایی» (تنظیم‌گر عرضه/تقاضای فرآورده در بازار داخلی) بوده یا صرفاً ناشی از شرایط اقتصادی و بازاری پالایشگاه‌ها؟

پیش از پاسخ به این سؤال، لازم است نگاهی به قیمت‌گذاری فرآورده‌های نفتی در چین داشته باشیم. قیمت‌گذاری فرآورده‌ها در چین توسط دولت و در فواصل زمانی معین (هر ده روز کاری‌یک‌بار یا بعبارت دیگر 50 بار در سال) اعلام می‌شود. اگرچه شاخص‌هایی برای قیمت‌گذاری فرآورده‌ها در دستورالعمل اعلامی سال ۲۰۱۶ پیش‌بینی شده، اما این دستورالعمل به حاکمیت اجازه می‌دهد در شرایط خاص، شاخص‌های اعلامی را رعایت نکند و بر اساس شرایط داخلی چین اقدام به قیمت‌گذاری نماید. این مسئله موجب می‌شود در تلاطمات قیمتی و خصوصاً شوک‌های قیمتی که بازار آن را موقت می‌پندارد، سیاست‌گذاران چینی افزایش قیمت فرآورده‌ها را به‌طور کامل اجرا ننمایند. به‌بیان دیگر، این نظام قیمت‌گذاری فرآورده در چین موجب می‌شود در ایامی مشابه با جنگ اخیر، میزان افزایش قیمت محصولات پالایشگاه‌های چینی کمتر از افزایش قیمت خوراک آن‌ها باشد. به عنوان مثال حداکثر قیمت خرده فروشی اعلام شده در ۲۳ مارس برای بنزین و گازوئیل به ترتیب 171 و 165 یوان در هر تن بوده است در حالی که مطابق فرمول قیمت گذاری حداکثر قیمت خرده فروشی می بایست برای بنزین و گازوئیل به ترتیب 325 و 313 یوان [1]در هر تن باشد.

همان گونه که در قبل بیان شد، قیمت گذاری فرآورده های نفتی در چین، بصورت دستوری صورت می گیرد. در نتیجه این کنترل قیمتی، در دوره جهش قیمت خوراک نظیر جنگ اخیر، سودآوری یا مارجین پالایشگاه‌های چینی به اعداد بی‌سابقه‌ای در تاریخ چندین ساله کاهش یافته و حتی منفی شده است.

مطابق نمودار زیر، مارجین پالایشگاه ‌های چین از ابتدای ماه آوریل با ریزش سنگینی مواجه شده‌اند. شدت این بحران در پالایشگاه‌های بزرگ داخلی به مراتب وخیم‌تر بوده است، به طوری که حاشیه سود آن‌ها حتی تا حدود 70 دلار در هر بشکه کاهش یافته است. در مقابل، پالایشگاه‌های محلی اگرچه وارد فاز زیان‌دهی شده و حاشیه سود منفی 23 دلار در هر بشکه را ثبت کرده‌اند. این زیان اقتصادی موجب شده تا علی رغم وجود ذخایر قابل توجه نفت خام، پالایشگاه ها میزان فعالیت خود را کاهش دهند. بعبارت دیگر اگرچه دولت چین مستقیما اقدام به مقررات گذاری به منظور کاهش واردات نداشته است اما سیاست این کشور در کنترل آثار افزایش قیمت نفت و فرآورده ها، موجب شده تا پالایشگاه‌ها رغبتی به ادامه فعالیت در ظرفیت‌های سابق نداشته باشند.

بر این اساس با استناد به سیاست کنونی دولت چین در کنترل قیمت فرآورده‌های نفتی، می توان انتظار داشت که در شوک‌های ژئوپلتیک آتی سمت عرضه که موجب جهش شدید و کوتاه‌مدت قیمت نفت خام شود، این کشور بار دیگر نقش تعدیل‌کننده تقاضا را ایفا نماید؛ هرچند نظر به محدودیت های آماری و اطلاعاتی از بازارها در چین، زمان‌بندی و شدت این واکنش همچنان متغیری غیرشفاف برای بازار جهانی نفت باقی خواهد ماند.