یک قصه قدیمی بارها گفته شده با آمدن فصل سرد دوباره دارد تکرار می شود و اینبار به دلیل قطع خوراک گاز و به بهانه توقف واحد اول پتروشیمی زاگرس- که فقط خاموش شدن یک خط تولید متانول نیست- مجبوریم مکررا به یاد بیاوریم که دستکم در همین یک بخش هر روز نزدیک به دو میلیون دلار ارزش تولید بالقوه از اقتصاد ایران دریغ خواهد شد. این اتفاق بار دیگر نشان میدهد که سالها عقبماندگی در توسعه منابع نفت و گاز، حالا به بهای توقف تولید صنعتی، کاهش درآمدهای صادراتی و بلااستفاده ماندن میلیاردها دلار سرمایهگذاری تمام میشود. وقتی که میتوانستیم با توسعه بهموقع میدانهای گازی هم نیاز خانوارها را تأمین کنیم و هم چرخ صنایع را بچرخانیم، چنین نکردیم و اکنون در این وانفسا که اقتصاد کشور از همه سو تهدید می شود مجبوریم برای حفظ جریان گاز در شبکه خانگی به ناچار بخشی از ظرفیت تولید و ارزآوری خود را متوقف کنیم.
فرزین سوادکوهی
یک قصه قدیمی بارها گفته شده با آمدن فصل سرد دوباره دارد تکرار می شود و اینبار به دلیل قطع خوراک گاز و به بهانه توقف واحد اول پتروشیمی زاگرس- که فقط خاموش شدن یک خط تولید متانول نیست- مجبوریم مکررا به یاد بیاوریم که دستکم در همین یک بخش هر روز نزدیک به دو میلیون دلار ارزش تولید بالقوه از اقتصاد ایران دریغ خواهد شد. این اتفاق بار دیگر نشان میدهد که سالها عقبماندگی در توسعه منابع نفت و گاز، حالا به بهای توقف تولید صنعتی، کاهش درآمدهای صادراتی و بلااستفاده ماندن میلیاردها دلار سرمایهگذاری تمام میشود. وقتی که میتوانستیم با توسعه بهموقع میدانهای گازی هم نیاز خانوارها را تأمین کنیم و هم چرخ صنایع را بچرخانیم، چنین نکردیم و اکنون در این وانفسا که اقتصاد کشور از همه سو تهدید می شود مجبوریم برای حفظ جریان گاز در شبکه خانگی به ناچار بخشی از ظرفیت تولید و ارزآوری خود را متوقف کنیم.
خبر توقف واحد اول پتروشیمی زاگرس در عسلویه، از این جهت مهم است که بار دیگر یکی از قدیمیترین هشدارهای کارشناسان صنعت انرژی را به واقعیت تبدیل کرده. بر اساس اطلاعیه شرکت در سامانه کدال و به دنبال ابلاغ شرکت ملی گاز ایران و ضرورت قطع جریان گاز ورودی به مجتمع، فعالیت تولیدی این واحد متوقف شده. واحد اول زاگرس ظرفیت اسمی تولید سالانه یک میلیون و ۶۵۰ هزار تن متانول را دارد؛ یعنی توقف آن عملاً نیمی از ظرفیت اسمی این مجتمع بزرگ را از مدار خارج میکند.
حالا پرسش اصلی اینجاست که چرا صنعتی که قرار بود یکی از مهمترین منابع ارزآوری غیرنفتی کشور باشد، باید هر زمستان نگران تأمین ابتداییترین نیاز خود، یعنی گاز، باشد؟چرا هشدارها جدی گرفته نشد؟ آنهم وقتی که کارشناسان درباره پیامدهای توسعه نامتوازن صنعت پتروشیمی و بخش بالادستی نفت و گاز سال ها و سال ها نگرانی خود را اعلام کردند. واقعیت این بود و هست که درست زمانی که ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی افزایش پیدا میکرد و طرحهای جدید یکی پس از دیگری به بهرهبرداری میرسیدند، توسعه منابع تأمین خوراک، بهویژه در بخش گاز، با همان سرعت پیش نرفت.
این ناهماهنگی اکنون به یکی از جدیترین محدودیتهای اقتصاد صنعتی ایران تبدیل شده است. خرداد ۱۴۰۴، معاون وزیر نفت در امور پتروشیمی اعلام کرد حدود ۲۲ درصد ظرفیت نصبشده صنعت پتروشیمی به دلیل مشکلاتی از جمله کمبود خوراک بلااستفاده مانده. او همچنین از نیاز به حدود ۱۸ میلیارد دلار سرمایهگذاری برای استفاده کامل از ظرفیت موجود سخن گفت.
این ارقام بهخوبی نشان میدهند که مشکل صرفاً به افزایش مصرف در زمستان یا یک دوره سرمای شدید مربوط نیست. مسئله این است که در سالهای گذشته برای ایجاد ظرفیتهای جدید مصرف گاز در صنایع سرمایهگذاری شد، اما توسعه منابع تولید و زیرساختهای تأمین آن متناسب با این رشد پیش نرفت.
نمونه روشن این عقبماندگی را میتوان در پارس جنوبی دید؛ میدانی که بیش از ۷۰ درصد گاز کشور را تأمین میکند و سالهاست ضرورت سرمایهگذاری در فشارافزایی و جلوگیری از افت تولید آن مطرح شده است. برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، نیاز سرمایهگذاری ایران برای توسعه تأسیسات فشارافزایی پارس جنوبی را حدود ۲۰ میلیارد دلار اعلام کرده.حالا به عینه مشاهده می شود که تأخیر در اجرای چنین پروژههایی، در کنار محدودیت سرمایه و فناوری، آسیبپذیری شبکه گاز کشور را تا چه میزان افزایش داده است.
البته شرایط فعلی تنها حاصل این عقبماندگی نیست. آسیبهای واردشده به تأسیسات گازی در حملات جنگی سال ۱۴۰۵ نیز فشار مضاعفی بر تولید وارد کرده است. مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران چند روز پیش از کاهش ۲۳۰ میلیون مترمکعبی ظرفیت تولید روزانه پس از حملات خبر داد و گفت که از این میزان حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب احیا شده و ۱۳۰ میلیون مترمکعب همچنان بازنگشته است. با این حال، خسارتهای جدید نباید باعث فراموش شدن ناترازی انباشتهای شود که سالها پیش از این تحولات وجود داشت.
هر روز توقف زاگرس چقدر هزینه دارد؟
برای درک ابعاد اقتصادی این اتفاق کافی است ظرفیت تولید واحد متوقفشده را با قیمتهای بازار متانول مقایسه کنیم.
واحد اول زاگرس در صورت فعالیت با ظرفیت اسمی، روزانه حدود چهار هزار و ۵۲۰ تن متانول تولید میکند. اگر قیمت فروش هر تن متانول صادراتی را بهصورت فرضی بین ۴۰۰ تا ۴۵۰ دلار در نظر بگیریم، ارزش ناخالص تولید روزانه این واحد به حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار تا دو میلیون دلار میرسد.
به این ترتیب، توقف یکماهه واحد میتواند حدود ۵۴ تا ۶۱ میلیون دلار ارزش تولید را از بین ببرد. اگر این محدودیت سه ماه دیگر ادامه پیدا کند، این رقم به حدود ۱۶۲ تا ۱۸۲ میلیون دلار خواهد رسید. حتی با فرض فعالیت واحد در ۸۰ درصد ظرفیت اسمی، ارزش تولید ازدسترفته در یک ماه همچنان حدود ۴۳ تا ۴۹ میلیون دلار است.
البته این ارقام سود خالص یا زیان حسابرسیشده شرکت نیستند؛ بلکه ارزش ناخالص محصولی هستند که در دوره توقف امکان تولید و فروش آن وجود ندارد. قیمت واقعی فروش، تخفیفهای صادراتی، هزینه خوراک و مدت توقف بر رقم نهایی اثر میگذارند. با این حال، همین برآورد نشان میدهد که قطع گاز یک واحد صنعتی تا چه اندازه میتواند هزینه اقتصادی داشته باشد.
این خسارت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم زاگرس تنها مجتمع درگیر محدودیت خوراک نیست. دبیرکل انجمن صنفی کارفرمایی صنعت پتروشیمی در فروردین ۱۴۰۲ اعلام کرده بود کمبود گاز موجب کاهش ۲.۵ میلیون تنی صادرات اوره و متانول و تحت تأثیر قرار گرفتن حدود ۷۰۰ میلیون دلار درآمد صادراتی شده است. بنابراین، با یک مسئله محدود به یک شرکت مواجه نیستیم؛ هزینه ناترازی گاز در مقیاس کل صنعت پتروشیمی قابل مشاهده است.
در این میان، یک تناقض اقتصادی جدی وجود دارد چون گاز طبیعی هم سوخت مورد نیاز خانوارهاست و هم خوراک اصلی بخشی از مهمترین صنایع ارزآور کشور. طبیعی است که در شرایط سرمای شدید، تأمین نیازهای ضروری مردم در اولویت قرار گیرد؛ اما پرسش اینجاست که چرا اقتصاد ایران باید هر سال به نقطهای برسد که تأمین گاز یک بخش، به قیمت توقف بخش دیگری تمام شود؟
نمیتوان از مردم خواست در سرمای زمستان بدون گاز بمانند تا کارخانهها به تولید ادامه دهند. همانطور که نمیتوان پذیرفت صنایع کشور هر سال بخشی از تولید خود را به دلیل کمبود گازی از دست بدهند که باید با سرمایهگذاری و برنامهریزی بهموقع تأمین میشد.
این همان هزینهای است که سالها غفلت از توسعه بخش بالادستی نفت و گاز بر اقتصاد تحمیل کرده. سرمایهگذاری ناکافی در میدانهای گازی، تأخیر در فشارافزایی پارس جنوبی و توسعهنیافتن زیرساختهای تولید و انتقال، اکنون خود را در صورتهای مالی شرکتهای صنعتی و آمار صادرات نشان میدهد.
از سوی دیگر، مسئله فقط درآمدی نیست که در روزهای توقف تولید از دست میرود. بی شک تکرار این محدودیتها میتواند مشتریان خارجی را هم به سمت تأمینکنندگان جایگزین سوق دهد و سهم تولیدکنندگان ایرانی را در بازارهای صادراتی تضعیف کند. وعلی القاعده بازگرداندن چنین بازارهایی، حتی پس از رفع محدودیت گاز، کار سادهای نخواهد بود.
اینک توقف واحد اول زاگرس را باید فراتر از یک اتفاق عملیاتی در یک مجتمع پتروشیمی دید. این خبر حاصل برخورد دو واقعیت تلخ است. صنعتی که برای افزایش تولید و صادرات توسعه یافته و زیرساخت انرژیای که نتوانسته متناسب با آن رشد کند.
سالها درباره ضرورت توسعه پارس جنوبی، سرمایهگذاری در میدانهای جدید و جلوگیری از افت تولید گاز هشدار داده شد. اکنون نتیجه آن تأخیرها را میتوان در کارخانههایی دید که به جای تولید و ارزآوری، در انتظار بازگشت جریان گاز میمانند.
قرار نبود تأمین گرمای خانههای مردم به معنای خاموش شدن کارخانههای کشور باشد. این دو نیاز نه در تضاد با یکدیگر، بلکه مکمل یک اقتصاد سالماند. اگر امروز برای جبران عقبماندگی در توسعه نفت و گاز چارهای اساسی اندیشیده نشود، توقف زاگرس نه یک استثنا، بلکه تصویری تکرارشونده از آینده صنعت ایران خواهد بود.امروز نوبت زاگرس بوده و فردا کل اقتصاد ایران درگیر این چالش بزرگ خواهد شد.
دیدگاهها و نظرات خود را بنویسید
اخبار مرتبط
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
ویدئو مرتبط
رسانه
رسانه
رسانه
رسانه
رسانه