جهان سوپرتانکر کم آورد؛ نفتکش کمیاب شد

آیا هزینه حمل‌ونقل دریایی در حال تبدیل شدن به سدی غیرقابل‌عبور برای تجارت انرژی است؟ بلومبرگ در گزارشی می‌نویسد که جهش سرسام‌آور هزینه‌های لجستیک و کمبود شدید نفتکش‌های غول‌پیکر (سوپرتانکر)، معادلات بازار جهانی نفت را به هم ریخته و تجارت نفت خام در مسافت‌های طولانی را به شدت تهدید می‌کند.

ابعاد بحران و هزینه‌های نجومی لجستیک

طبق گزارش بلومبرگ، در بسیاری از نقاط جهان تقریباً هیچ کشتی خالی یا قابل‌ اجاره‌ باقی نمانده است؛ نفتکش‌های غول‌پیکری که طول هر یک از آن‌ها معادل سه زمین فوتبال است، اینک به کمیاب‌ترین دارایی بازار انرژی تبدیل شده‌اند. این فشار بی‌سابقه باعث شده تا محموله‌های دوردست جذابیت اقتصادی خود را از دست بدهند و پالایشگاه‌ها ناچار به جستجوی منابع جایگزین در مناطق نزدیک‌تر شوند.

مثلا جابه‌جایی یک محموله نفت خام از هیوستون (آمریکا) به آسیا اکنون رقمی در حدود ۲۶ دلار در هر بشکه (معادل ۵۲ میلیون دلار برای هر محموله) به هزینه تمام‌شده اضافه می‌کند. این هزینه تنها برای حمل‌ونقل، معادل تقریباً یک‌چهارم قیمت معاملات آتی نفت خام وست تگزاس اینترمدیت (WTI) است؛ در حالی که پیش از درگیری‌ها، هزینه‌های لجستیک سهم ناچیزی از قیمت نهایی را تشکیل می‌دادند.

درآمدهای نجومی مالکان کشتی

در نقطه مقابل، این وضعیت ثروت‌های هنگفتی را نصیب گروه کوچکی از مالکان ناوگان نفتکش کرده است؛ به طوری که ارزش سهام بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتکش جهان در هفته جاری به سقف بی‌سابقه ۷۰ میلیارد دلار رسید. در شاخص اصلی صنعت، نفتکش‌های بسیار بزرگی که ۲ میلیون بشکه نفت را از خلیج‌فارس به چین حمل می‌کنند، روزانه بیش از ۱.۲ میلیون دلار درآمد دارند.

هزینه حمل‌ونقل حدود یک‌چهارم قیمت نفت را تشکیل می‌دهد

نمودار صعودی هزینه‌های حمل نفت از آمریکا به آسیا نسبت به قیمت WTI

هزینه‌های نفتکش از آمریکا به آسیا به عنوان سهمی از معاملات آتی وست تگزاس اینترمدیت (WTI) در بازه زمانی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ بر اساس داده‌های Baltic Exchange.

تغییر الگوهای تجاری

به گفته کارشناسان شرکت‌های تحلیل داده انرژی مانند «ورتکسا» (Vortexa) و «کپلر» (Kpler)، بازار جهانی به ناچار در حال تغییر مسیر است: داده‌های ردیابی کشتی نشان می‌دهد جریان صادرات نفت از ایالات متحده به آسیا به دلیل سه‌برابر شدن هزینه‌های حمل‌ونقل کاهش یافته است. به عنوان نمونه، یک پالایشگاه ژاپنی ترجیح داده است محموله‌ای از نفت خام آلاسکا را از اکسون‌موبیل خریداری کند (با وجود اینکه این درجه از نفت معمولاً مناسب فرآیندهای پالایشگاهی این کشور نیست) صرفاً به این دلیل که مسافت دریایی آن به مراتب کوتاه‌تر است.

در حالی که معاملات آتی نفت برنت به نزدیکی ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسیده، قیمت نفت خام فیزیکی برنت اروپا به دلیل هجوم خریداران برای تصاحب محموله‌های کوتاه‌برد به بالای ۱۳۱ دلار صعود کرده است. این فشار زمانی تشدید شد که عربستان سعودی در قراردادهای مدت‌دار ماه آینده هیچ محموله‌ای به خریداران اروپایی تخصیص نداد. در همین حال، بازارهای سنتی نظیر نفت آنگولا به مقصد چین با کندی شدید فروش مواجه شده‌اند.

سرایت بحران به کشتی‌های کوچک‌تر و نرخ‌های جنگی

این بحران تنها محدود به سوپرتانکرها نیست و به رده‌های پایین‌تر ناوگان نیز سرایت کرده است:

روی آوردن به نفتکش‌های آفراماکس و سوئزماکس: پالایشگاه‌های آسیایی برای انتقال خریدهای خود از آمریکا، به جای سوپرتانکرها به نفتکش‌های «آفراماکس» (با ظرفیت ۷۰۰ هزار بشکه) روی آورده‌اند. محموله‌های بنادر اقیانوس اطلس (مانند برزیل) نیز به جای یک سوپرتانکر، روی دو کشتی «سوئزماکس» (یک میلیون بشکه‌ای) رزرو می‌شوند.

نرخ‌های نجومی سوئزماکس: میانگین درآمد کشتی‌های سوئزماکس اکنون از ۳۰۰ هزار دلار در روز فراتر رفته است؛ نرخی که معمولاً مختص تردد در مناطق جنگی بحرانی است.

ریشه‌های ژئوپلیتیک و لجستیک بحران

بلومبرگ دو عامل اصلی را محرک این جهش کم‌سابقه می‌داند:

پیامدهای جانبی درگیری آمریکا و ایران: تغییر مسیر کشتی‌ها، اعمال عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی (STS) در نزدیکی عمان برای محموله‌های عبوری از تنگه هرمز، و ناچار شدن نفتکش‌ها به طی کردن مسافت‌های هزاران مایلی در اطراف آفریقا برای رسیدن به مدیترانه، زمان چرخش ناوگان را به شدت افزایش داده و کشتی‌ها را برای مدت طولانی‌تری از چرخه عرضه خارج کرده است.

عوامل سوداگرانه بازار: شرط‌بندی‌های کلان یک سرمایه‌دار کره‌ای پیش از آغاز مخاصمات، پایه‌های صعود نرخ‌های حمل‌ونقل را بنا نهاده بود.

سعد رحیم، اقتصاددان ارشد گروه ترافیگورا، در این باره می‌گوید: «هزینه جابه‌جایی نفت هرگز به این گرانی نبوده است… وقتی از منظر لجستیک به آن نگاه کنید، اکنون با یک چالش بسیار بزرگ‌تر مواجه هستیم.»

خاویر تانگ، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت تحلیلی ورتکسا نیز معتقد است: «هزینه حمل‌ونقل هرگز بخش بزرگی از هزینه تحویل نفت را تشکیل نمی‌داد، اما اکنون نقش بسیار بزرگ‌تری در بازارهای نفت ایفا می‌کند؛ این موضوع اثرات جانبی مستقیمی بر خریداران نهایی بر جای می‌گذارد.»

با این حال، بلومبرگ تاکید می‌کند که کلید اصلی برای معامله‌گران این است که پایداری این نرخ‌های نجومی تا چه زمانی ادامه خواهد داشت؛ به‌ویژه در شرایطی که معاملات آتی گازوئیل در اروپا در محدوده ۲۰۰ دلار در هر بشکه معامله می‌شود و نشان می‌دهد پالایشگاه‌های منطقه علی‌رغم هزینه‌های سرسام‌آور لجستیک، همچنان به شدت نیازمند تأمین سوخت و دسترسی به هر محموله ممکن هستند.