دردسرهای تمام نشدنی گازوئیل

 فرزین سوادکوهی

تناقض های عجیبی در حوزه تعاملات فرآورده های هیدرو کربوری بوجود آمده چرا که نفت خام در روزهای اخیر از محدوده بالای ۱۰۰ دلار عقب نشسته، اما بازار گازوئیل همچنان تحت فشار است و نشانه‌ای از بازگشت سریع آن به شرایط عادی دیده نمی‌شود. این روزها مشکل لزوما به نرخ ها محدود نمانده چون ذخایر در چند بازار مهم کم شده، صادرات برخی مناطق بزرگ تولیدکننده کاهش یافته، پالایشگاه‌ها با ظرفیت بالا کار می‌کنند و هزینه انتقال محموله‌ها نیز افزایش پیدا کرده است. به همین دلیل هم هست که برخی برآوردها از ادامه تنگنای بازار گازوئیل تا سال ۲۰۲۷ حکایت دارد.

ماجرا از جایی پیچیده شد که اختلال در عرضه نفت خام به اختلال در زنجیره تولید و توزیع فرآورده‌های نفتی سرایت کرد. جنگ در خاورمیانه، محدودیت عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و آسیب به بخشی از زیرساخت‌های انرژی، صادرات فرآورده از منطقه خلیج فارس را به‌شدت کاهش داده است. هم‌زمان، حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه و محدودیت صادرات فرآورده‌های این کشور، یکی دیگر از منابع مهم عرضه دیزل را تحت فشار قرار داده است.

بر اساس آخرین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی(IEA)، صادرات خالص گازوئیل و گازوئیل سنگین کشورهای خلیج فارس در ماه اوت به حدود ۳۹۰ هزار بشکه در روز رسید؛ رقمی که تنها کمی بیش از یک‌چهارم سطح پیش از جنگ است. صادرات گازوئیل خلیج فارس و روسیه در مجموع در ماه اوت حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز کمتر از فوریه بود. این دو منطقه پیش از بحران نزدیک به ۴۵ درصد تجارت دریایی جهانی گازوئیل را در اختیار داشتند.

در چنین شرایطی، مشکل رخ داده فقط جایگزین کردن نفت خام از یک کشور با نفت خام کشور دیگر نیست چون بازار باید فرآورده‌ای مشخص با کیفیت از پیش تعیین شده را در زمان مناسب به مقصد برساند؛ کاری که به پالایشگاه، مخزن ذخیره، کشتی و مسیر حمل نیاز دارد. اگر هر حلقه‌ای از این زنجیره دچار اختلال شود، عرضه گازوئیل می‌تواند حتی در شرایطی که نفت خام در بازار موجود است، محدود بماند.

اروپا یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این وضعیت است. صادرات گازوئیل خاورمیانه به اروپا در ماه سپتامبر تاکنون به‌طور متوسط حدود ۱۱۰ هزار بشکه در روز بوده که پایین‌ترین سطح از فوریه ۲۰۲۰ محسوب می‌شود. این رقم در ماه اوت حدود ۱۹۱ هزار بشکه در روز بود. در بازار شمال‌غرب اروپا نیز قیمت گازوئیل کم‌گوگرد در اواسط سپتامبر به حدود ۱۶۴۲ دلار برای هر تن رسید.

اروپایی‌ها برای جبران این کمبود ناچار شده‌اند بیشتر به عرضه‌کنندگان دورتر نگاه کنند. کره‌جنوبی یکی از کشورهایی است که حضورش در بازار اروپا افزایش یافته و صادرات سوخت جت به این قاره در سپتامبر به بالاترین سطح چند سال اخیر رسیده است. چنین تغییری البته بدون هزینه نیست. هرچه مسافت حمل بیشتر شود، زمان و هزینه انتقال نیز بالا می‌رود و در نهایت این هزینه خود را در قیمت فرآورده نشان می‌دهد.

از طرف دیگر، پالایشگاه‌های اروپایی نمی‌توانند هر مقدار که بازار نیاز دارد تولید را بالا ببرند. حاشیه سود پالایش گازوئیل به سطوح بسیار بالایی رسیده و همین موضوع پالایشگاه‌ها را تشویق کرده است تا با ظرفیت بیشتری کار کنند، اما ظرفیت مازاد قابل توجهی در اختیار بازار نیست. آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده بود که میزان خوراک پالایشگاه‌های جهان در ماه ژوئیه همچنان نزدیک ۵ میلیون بشکه در روز پایین‌تر از یک سال قبل بوده است.

این مسئله یک محدودیت مهم ایجاد می‌کند بدین صورت که حتی اگر عرضه نفت خام دوباره افزایش پیدا کند، بازگشت بازار گازوئیل به شرایط عادی الزاماً هم‌زمان با آن اتفاق نمی‌افتد. بخاطر فرآیند تولید تا بازار هدف ظرفیت پالایشگاهی و شبکه حمل‌ونقل نمی‌توانند با همان سرعتی که قیمت نفت در بازار تغییر می‌کند، خود را با شرایط جدید تطبیق دهند.

چین در این میان یکی از معدود منابعی است که توانسته بخشی از فشار بازار را کم کند. صادرات فرآورده‌های نفتی این کشور در ماه اوت به ۶.۰۱ میلیون تن رسید. صادرات گازوئیل نیز با رشد ۴۲.۱ درصدی نسبت به سال قبل به ۱.۳۳ میلیون تن رسید که بالاترین رقم از مارس ۲۰۲۴ بود. افزایش صادرات چین به بازار جهانی فرصت بیشتری برای تأمین‌کنندگان اروپایی و آسیایی داده است، اما هنوز برای جبران کاهش عرضه خاورمیانه و روسیه کافی نیست.

مشکل بعدی، ذخایر است. گازوئیل برخلاف نفت خام فقط یک کالای مالی در بازارهای جهانی نیست چون کامیون، کشتی، ماشین‌آلات کشاورزی، تجهیزات عمرانی و بخش بزرگی از صنایع به آن وابسته‌اند. وقتی ذخایر کم می شود، بازار هم طبعا حساس‌تر می‌ گردد و هر توقف پالایشگاهی یا اختلال در حمل‌ونقل می‌تواند اثر بزرگ‌تری بر قیمت بگذارد.

در آمریکا نیز ذخایر سوخت‌های تقطیری در ماه سپتامبر به پایین‌ترین سطح این ماه از سال ۱۹۸۲ رسیده است. قیمت نفت گاز در این کشور از ۶ دلار برای هر گالن عبور کرده و هزینه سوخت برای حمل‌ونقل، کشاورزی و تولید صنعتی را بالا برده. مسئله آمریکا از این جهت اهمیت دارد که این کشور یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی جهان است؛ بنابراین افزایش مصرف یا کاهش صادرات آن می‌تواند فشار بیشتری به بازار بین‌المللی وارد کند.

در چنین شرایطی، حوزه دیزل بیش از نفت خام به اقتصاد واقعی نزدیک شده است. افزایش قیمت نفت خام ابتدا در بازارهای انرژی دیده می‌شود، اما افزایش قیمت گازوئیل خیلی سریع به هزینه حمل کالا، قیمت محصولات کشاورزی، هزینه ساخت‌وساز و قیمت تمام‌شده کالاهای صنعتی منتقل می‌شود. کامیونی که با گازوئیل حرکت می‌کند نمی‌تواند به دلیل گران شدن سوخت متوقف شود و هزینه بالاتر در نهایت باید در قیمت حمل یا قیمت کالایی که جابه‌جا می‌کند جبران شود.

برای همین، طولانی شدن بحران دیزل می‌تواند اثر اقتصادی آن را از بازار انرژی فراتر ببرد. اگر ذخایر پایین باقی بمانند و پالایشگاه‌ها نیز با محدودیت ظرفیت مواجه باشند، هر شوک تازه می‌تواند بازار را دوباره تحت فشار قرار دهد.

دقیقا همینجاست که بازه زمانی ۲۰۲۷ مطرح می‌شود. این برآورد به معنای آن نیست که قیمت گازوئیل تا سال آینده الزاماً در بالاترین سطوح فعلی باقی خواهد ماند. متغیرهایی مانند باز شدن مسیرهای دریایی، پایان یا کاهش درگیری‌ها، بازگشت پالایشگاه‌های آسیب‌دیده و افزایش صادرات می‌توانند فشار بازار را کاهش دهند. اما حتی پس از بازگشت جریان عرضه، پر کردن ذخایری که طی ماه‌ها تخلیه شده‌اند زمان می‌برد.

آژانس بین‌المللی انرژی نیز در گزارش سپتامبر خود بازگشت کامل عرضه نفت خاورمیانه را به سال ۲۰۲۷ موکول کرده و گفته است صادرات فرآورده‌های پالایشی همچنان نزدیک ۶۰ درصد، معادل حدود ۳.۷ میلیون بشکه در روز، پایین‌تر از سطح فوریه قرار دارد. این یعنی حتی اگر بازار نفت خام زودتر آرام شود، بازار فرآورده‌ها ممکن است مسیر متفاوتی طی کند.

این تحولات در ایران هم می تواند تاثیر گذار باشد چون ایران در سال جاری اعلام کرده که با افزایش تولید پالایشگاه‌ها و تأمین خوراک بیشتر، واردات گازوئیل متوقف شده است. بنابراین بحران جهانی بخش دیزل را نباید مستقیماً به معنای کمبود داخلی در ایران تلقی کرد. اما ادامه این بحران می‌تواند ارزش اقتصادی هر میزان فرآورده تولیدی را تغییر دهد و رقابت برای خرید و فروش فرآورده‌ها در منطقه را شدیدتر کند.

در نهایت، مشکل بازار امروز نه لزوما کمبود نفت بلکه کمبود ظرفیت و انعطاف در زنجیره تبدیل نفت به سوخت است. ذخایر پایین، پالایشگاه‌های تحت فشار، کاهش صادرات روسیه و خاورمیانه و هزینه بالای حمل باعث شده‌اند گازوئیل به یکی از حساس‌ترین نقاط بازار جهانی انرژی تبدیل شود.

به همین دلیل ممکن است حتی با کاهش قیمت نفت خام، مسئله گازوئیل همچنان باقی بماند. تا زمانی که پالایشگاه‌ها دوباره به ظرفیت عادی برنگردند، ذخایر ترمیم نشوند و مسیرهای اصلی تجارت فرآورده‌ها ثبات پیدا نکنند، یک بشکه نفت خام بیشتر لزوماً به معنای یک بشکه گازوئیل بیشتر در جایگاه سوخت نیست. همین فاصله میان نفت موجود و سوخت قابل تحویل است که می‌تواند بحران گازوئیل را تا ۲۰۲۷ بکشاند.