ادبیات نفتی؛ نقش و تاثیر نفت در ادبیات جنوب ایران

مهیار رشیدیان: کتاب " ادبیات نفتی " پژوهشی ست از دکتر اردشیر صالح پور که در ابتدا تحقیقی بوده در خصوص خوزستان نفتی و تاثیر صنعت نفت در شکل گیری فرهنگ و ادبیات جنوب ایران که در پانزدهین کنگره ی بین المللی ترویج زبان فارسی در قالب سخنرانی ایراد می شود.

اردشیر صالح پور که درس خوانده ی تئاتر و دارای درجه ی پژوهش هنر است سالهای متمادی به عنوان یکی از مدیران تئاتر ایران بانی فعالیتهای فرهنگی متفاوتی بوده است. ایشان که فعالیت تئاتری اش را در ایذه و مسجد سلیمان آغاز می کند هم عصر نویسندگانی ست که نقشی جدی در شکل گیری ادبیات داستانی جنوب ایران داشته اند .

کتاب " ادبیات نفتی " به نوعی محصول سالها حشر و نشر صالح پور در فضای نفت خیز مسجد سلیمان و همچنین رشد و نمو با چند نسل از داستان نویسان شاعران و هنرمندان این خطه ی ایران است. 

روایت این کتاب از روز 26 ماه مه 1908 که برابر با 5 خرداد 1287 خورشیدی ست آغاز می شود. روزی که نفت با ارتفاع 50 پا از بالای دکل و منجنیق حفاری فوران می کند صحنه ای که باعث می شود کارگران بختیاری در حالی که سرتاپای شان آغشته به نفت سیاه شده، دور تا دور دکل برقصند و پایکوبی کنند. تصویری که صالح پور با صدای شلیک برنو ها و فریاد " گاله " ی لرهای بختیاری ها از فرط شادی روایتش می کند.

روایتی که مهندس رینولدز انگلیسی که در تمام دوران حفاری اش امیدی به کشف نفت ندارد، چنین روایتش می کند ؛ " مفتخرم گزارش کنم که امروز صبح در ساعت چهار به وقت ایران، نفت در عمق 1180 پا برابر 360 متر از چاه شماره یک نفتون مسجد سلیمان فوران کرد .... " 

رمزی که جرج رینولدز برای ارسال تلگراف این خبر انتخاب کرده بود، اشاره به زبور 104 ، آیه 5 جمله سوم کتاب مقدس بود

     " که او خداوند می تواند نفت را از دل زمین بیرون آورد .... " 

چاه شماره یک نفتون که بر روی یکی از قدیمی ترین آتشکده های زرتشتی شرق خوزستان بر پا شد، نقطه ی عطفی بود در تاریخ معاصر ایران ره آوردی که فرهنگ و تمدن ایرانی را دستخوش تغییرات ویژه ای کرد . 

در این میان می توان به این نکته اشاره کرد که ادبیات معاصر ایران با فاصله ای در حدود یک دهه بعد از کشف نفت رفته رفته شروع به شکل گرفتن می کند و سپس با عبور از پیچ و خم های سیاسی ایران معاصر رفته رفته فرهنگی ایجاد می کند که از کمپ انگلیسی های آبادان نشر کرده و قدم به قدم در ساختار زندگی ایرانیان تاثیر به سزایی می گذارد . 

به عنوان مثال وقتی که " اداره مردم داری شرکت نفت انگلیس و ایران " که بعد تر تبدیل به روابط عمومی نفت فعالیتش را آغاز می کند شخصی به نام سدان مسئول امور تبلیغات و نشر می شود و در لوای این عنوان فعالیتهایی را انجام می دهد که بعد تر برخی از کارهایش در هنر و ادبیات ایران متجلی می شود . در کتاب " اسناد خانه سدان " بسیاری از این فعالیتهای به ظاهر فرهنگی دیده می شوند. یکی از کارهای سدان ساخت و پرداخت شخصیتی به نام " مستر جیکاک " است که بعدها بسیاری درباره اش داستان های مختلفی روایت کرده اند.

برخی از سرفصل های کتاب عبارتند از " مدرنیسم و مدرنیته ی نفتی " ، " راه متفاوت نویسندگان جنوب " ، " دستگیری نویسندگان نفتی نویس جنوب " ،" رمان های چاه نفتی؛ نخستین رمان اکتشافی " ، " آ داراب افسر بختیاری و اپرت نویسی نفتی " ، " نفت و شعر مدرن جنوب " ، " هوشنگ چالنگی، نخستین شاعر مدرن بختیاری " ، " مسجد سلیمان خاستگاه شعر موج ناب " و چند بخش دیگر مثل " واژگان انگلیسی لر فرنگی – بندری فرنگی " که یکی از جالب ترین بخش های این اثر پژوهشی ست.

صالح پور در بخش هایی از این اثر به رمان " سرود مردگان " فرهاد کشوری می پردازد و از آن به عنوان نخستین " رمان نفتی " از نوع " اکتشافی " یاد می کند. این داستان که ماجرای حضور انگلیسی ها در " دره خرسان " می پردازد،داستان مردان حفار و آتشکاری می پردازد که اولین حفاری ها را انجام می دهند . او در این بخش روایت فرهاد کشوری از فعالیتهای رینولدز را دوباره روایت می کند. روایتی جذاب که هم برای آشنایی مخاطب عام با تاریخچه نفت مفید است و هم اهل فن نفتی را به وجد میس آورد.

" ... طبیعت داغ، کوه، نخلستان ، شط، شرجی و گرما. پالایشگاه و بوی آن و عناصر و اشیائی که مربوط به این مکان است مانند دوچرخه ی هرکولس، فیدوس یا همان بوق معروف پالایشگاه و یا سپرتاس که ظرف غذای کارگران بوده ... همه این ها رد و نشان هایی ست که در داستان های بسیاری از نویسندگان جنوب دیده می شود.

صالح پور در این اثر آثار کسانی چون ابراهیم گلستان، ناصر تقوایی، صفدر تقی زاده، عدنان غریفی، شهرنوش پارسی پور، جمشید ملک پور، اصغر عبداللهی ، امیر نادری می پردازد.

در این کتاب به طور مشخص آثار نویسندگان مسجد سلیمان و تاثیر نفت بر آثار ایشان نیز بررسی می شود.از آنجمله می توان به کسانی چون بهرام حیدری ، یارعلی پور مقدم ،فرهاد کشوری، علی مراد فدایی نیا اشاره کرد .

صالح پور در این اثر از نویسنده ای نام می برد که فقدان اش قصه پر آب چشم داستان فارسی ست . نگارنده این سطور بارها از احمد محمود شنیده بود که اگر " منوچهر شفیانی " زنده می ماند و می نوشت بدون شک یکی از نویسندگان درخشان تاریخ داستان فارسی می بود. هرچند که شفیانی با چند داستان کوتاه هنوز هم یکمی از بهترین های دوره خود است . منوچهر شفیانی نویسنده ای ست که برای اهل تحقیق و مستند سازهای ادبی بسیار جای کار دارد.

صالح پور در این کتاب به روایتهای داستان نوجوان نفت نیز می پردازد.

یکی دیگر از نقاط قابل توجه این اثر معرفی دوباره هوشنگ چالنگی برای اهالی صنعت نفت است . او و داراب افسر بختیاری و تاثیرشان بر روند شعر فارسی.

داراب افسر بختیاری که گویا اپراهای میرزاده عشقی را دیده بوده تحت تاثیر او اقدام به نوشتن " اپرای رستاخیز مسجد سلیمان " می کند. او در این اپرت نفتی صحنه قبری را در مسجد سلیمان نشان می دهد که به امر اتلهی شکافته و مردی به نام کابنگرو سر از قبر در می آورد و ناگهان با ابزار و ادوات حفاری رو برو می شود؛ او در این روایت بسیار بسیار زیبا داستان دگرگونی مسجد سلیمان را دوباره روایت می کند . ترکیب لهجه ی لری ، فارسی و انگلیسی و شکل همه خوان آن این شاهکار را بسیار جذاب کرده است.

صالح پور بعد از داراب افسر به یکی از مهمترین شاعران معاصر ایران می پردازد. هوشنگ چالنگی و تاثیر شگرف اش بر شعر مدرن فارسی.

در دل این اثر نگاه مینیاتوری نویسنده به حلقه ارتباطی هنرهای نفتی بسیار جالب استو او موسیقی بختیاری را همان رشته ای می داند که تمام این مهره ها را در کنار هم می چیند. 

در نهایت باید گفت این اثر با نثری روان و ساده نوشته شده است . نثری که با هر خواننده ای ارتباط می گیرد. و در دل روایت تاریخچه ادبیات نفتی مخاطب اش را هم با تاریخ نفت آشنا می کند و هم او را به خواندن اصل آثاتر این نویسندگان راهنمایی می کند. کتابی که خواندنش بسیار برای اهالی صنعت نفت جذاب و دلنشین خواهد بود.                                                                                                                                                                             

 کتاب " ادبیات نفتی " اردشیر صالح پور در 187 صفحه منتشر شده است