ذخیره‌سازی؛ حلقه فراموش‌شده امنیت انرژی ایران

فرزین سوادکوهی:بحران اخیر منطقه بار دیگر این واقعیت را یادآوری کرد که حتی اگر تولید نفت و پالایشگاه‌ها بدون وقفه به فعالیت خود ادامه دهند، نبود ظرفیت کافی برای ذخیره‌سازی و مدیریت موجودی‌ها می‌تواند امنیت عرضه را با چالش روبه‌رو کند و ایران هم از این چالش مستثنی نیست ولی متاسفانه درباره ظرفیت دقیق ذخیره‌سازی نفت خام و فرآورده‌های ایران، آمار رسمی و به‌روز به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود و بسیاری از اطلاعات موجود نیز به دلایل امنیتی منتشر نمی‌شوند.

وقتی از امنیت انرژی سخن گفته می‌شود، ذهن بسیاری از ما به سمت چاه‌های نفت، پالایشگاه‌ها یا خطوط انتقال گاز کشیده می شود؛ در حالی که کارشناسان انرژی معتقدند یکی از مهم‌ترین ارکان این امنیت مخازن ذخیره‌سازی نفت خام و فرآورده‌های نفتی است.

آژانس بین المللی انرژی (IEA) معتقد است تجربه بحران‌های اخیر در جهان، از جنگ اوکراین گرفته تا تنش‌های خاورمیانه، نشان داده است کشورهایی که از ظرفیت مناسب ذخیره‌سازی برخوردارند، در برابر شوک‌های ناگهانی بازار انرژی آسیب‌پذیری بسیار کمتری دارند. به همین دلیل نیز بسیاری از دولت‌ها طی سال‌های گذشته میلیاردها دلار برای توسعه ذخایر راهبردی نفت و فرآورده‌های خود سرمایه‌گذاری کرده‌اند. آژانس بین‌المللی انرژی نیز اعضای خود را ملزم کرده است ذخایری معادل دست‌کم ۹۰ روز واردات خالص نفت در اختیار داشته باشند تا در شرایط اضطراری بتوانند بازار داخلی را مدیریت کنند.

رویترز نیز می نویسد در روزهایی که نگرانی‌ها درباره تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز افزایش یافت، بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ جهان ناچار شدند بخشی از نفت و گاز مایع خود را به‌طور موقت روی کشتی‌ها نگهداری کنند؛ زیرا امکان ارسال فوری محموله‌ها به بازار وجود نداشت. هم‌زمان، ذخیره‌سازی شناورهای LNG در خلیج فارس افزایش یافت؛ موضوعی که نشان داد در بحران‌های ژئوپلیتیکی، ظرفیت ذخیره‌سازی به اندازه ظرفیت تولید اهمیت پیدا می‌کند.

این تجربه فقط مختص کشورهای صادرکننده نیست. برای کشوری مانند ایران که بخش عمده سوخت مورد نیاز خود را در داخل تولید و مصرف می‌کند، وجود مخازن کافی برای نفت خام، بنزین، نفت‌گاز، سوخت نیروگاه‌ها و سایر فرآورده‌ها، بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت انرژی محسوب می‌شود.

به رغم اینکه اطلاعاتی دقیق از میزان ذخیره سازی نفت و فرۀآورده ها و همچنین مخازن مربوطه در دست نیست اما با این حال، آنچه از گزارش‌های رسمی و اظهارات مدیران صنعت نفت برمی‌آید، نشان می‌دهد طی سال‌های گذشته پروژه‌های متعددی برای توسعه مخازن ذخیره‌سازی در پالایشگاه‌ها، انبارهای نفت و پایانه‌های صادراتی اجرا شده است.

با وجود این سرمایه‌گذاری‌ها، بسیاری از کارشناسان معتقدند رشد مصرف داخلی، توسعه ظرفیت پالایش و افزایش حجم مبادلات فرآورده‌های نفتی، ایجاب می‌کند توسعه زیرساخت‌های ذخیره‌سازی نیز هم‌پای سایر بخش‌های صنعت ادامه پیدا کند. زیرا هر پالایشگاه جدید یا هر افزایش ظرفیت تولید، بدون توسعه هم‌زمان مخازن ذخیره، بخشی از مزیت عملیاتی خود را از دست می‌دهد.

کارشناسان انرژی از مخازن ذخیره‌سازی با عنوان بیمه پنهان صنعت نفت یاد می‌کنند. در روزهای عادی شاید این مخازن کمتر مورد توجه قرار گیرند، اما در زمان وقوع بحران، نقش واقعی آنها آشکار می‌شود.

اگر مسیرهای حمل‌ونقل برای چند روز مختل شوند، اگر پالایشگاهی به‌طور موقت از مدار خارج شود یا اگر مصرف سوخت به شکل ناگهانی افزایش یابد، نخستین ابزاری که به حفظ آرامش بازار کمک می‌کند، ذخایر موجود در همین مخازن است. به همین دلیل است که بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، حتی در شرایطی که با کمبود عرضه روبه‌رو نیستند، همچنان میلیاردها دلار برای نگهداری و توسعه ذخایر راهبردی خود هزینه می‌کنند.

ذخیره‌سازی، ابزار مدیریت بحران

اگر پالایشگاه را قلب صنعت انرژی بدانیم، مخازن ذخیره‌سازی نقش حافظه این صنعت را ایفا می‌کنند. در شرایط عادی، این مخازن اختلاف زمانی میان تولید، حمل‌ونقل و مصرف را جبران می‌کنند، اما در شرایط بحرانی، به مهم‌ترین ابزار مدیریت بازار تبدیل می‌شوند.

کشورهایی که دارای ذخایر راهبردی کافی هستند، هنگام اختلال در واردات، حمل‌ونقل یا حتی آسیب دیدن بخشی از زیرساخت‌های خود، فرصت بیشتری برای تصمیم‌گیری دارند. در مقابل، کشورهایی که ذخایر محدودی در اختیار دارند، ناچارند در کوتاه‌ترین زمان ممکن با تبعات کمبود عرضه، افزایش قیمت و حتی محدودیت در توزیع سوخت روبه‌رو شوند.

اتفاقی که در بحران‌های اخیر جهان رخ داد نیز همین واقعیت را تأیید می‌کند. با افزایش تنش‌ها در خلیج فارس، کاهش تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز و اختلال در حمل LNG، بسیاری از شرکت‌های بزرگ انرژی ناچار شدند برای حفظ انعطاف عملیاتی، از ذخایر موجود یا ذخیره‌سازی شناور روی نفتکش‌ها استفاده کنند. این تجربه نشان داد که حتی بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان نیز بدون پشتوانه ذخیره‌سازی، در برابر بحران آسیب‌پذیر خواهند بود.

در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری قابل توجهی برای افزایش ظرفیت پالایش و تولید فرآورده‌های نفتی در ایران انجام شده است، اما بسیاری از اهل فن معتقدند توسعه زیرساخت‌های ذخیره‌سازی باید همگام با توسعه پالایشگاه‌ها پیش برود.

هر واحد جدید پالایشی، هر افزایش تولید بنزین یا نفت‌گاز و هر توسعه صادرات فرآورده، در نهایت به شبکه‌ای از مخازن استاندارد، پایانه‌های ذخیره‌سازی و سامانه‌های مدیریت موجودی نیاز دارد. اگر این حلقه با همان سرعت توسعه پیدا نکند، بخشی از مزیت سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده از بین خواهد رفت.

از سوی دیگر، رشد مصرف داخلی نیز اهمیت این موضوع را دوچندان کرده است. در شرایطی که مصرف فرآورده‌های نفتی در برخی ایام سال جهش پیدا می‌کند، وجود ذخایر کافی می‌تواند بدون ایجاد فشار بر پالایشگاه‌ها یا شبکه حمل‌ونقل، تعادل بازار را حفظ کند.

در این میان رقبا نیز بیکار ننشسته اند.نگاهی به تجربه کشورهای منطقه نشان می‌دهد که ذخیره‌سازی به یکی از محورهای اصلی امنیت انرژی تبدیل شده است.

امارات طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه پایانه فجیره انجام داده و ظرفیت ذخیره‌سازی نفت خام و فرآورده‌های خود را افزایش داده است تا علاوه بر تقویت امنیت انرژی، جایگاه خود را به‌عنوان یک هاب تجاری منطقه تثبیت کند.

در کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی نیز نگهداری ذخایر راهبردی نفت و فرآورده، بخشی از سیاست دائمی امنیت انرژی محسوب می‌شود و در بحران‌های اخیر، آزادسازی بخشی از این ذخایر نقش مهمی در کاهش التهاب بازار ایفا کرده است. 

این تجربه‌ها نشان می‌دهد که در بازار امروز انرژی، امنیت عرضه تنها با افزایش تولید تضمین نمی‌شود؛ بلکه ظرفیت ذخیره‌سازی، انعطاف عملیاتی و امکان واکنش سریع به بحران نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

کارشناسان انرژی تأکید می‌کنند که توسعه مخازن، تنها بخشی از ماجراست. مدیریت هوشمند موجودی‌ها، توزیع مناسب ذخایر در نقاط مختلف کشور، اتصال مخازن به شبکه‌های انتقال و بهره‌گیری از سامانه‌های پایش لحظه‌ای نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

به بیان دیگر، ارزش یک مخزن تنها به حجم آن نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که در زمان بحران، چه میزان از موجودی آن، با چه سرعتی و به کدام نقطه کشور قابل انتقال باشد.

جنگ‌ها و بحران‌های اخیر بار دیگر ثابت کردند که امنیت انرژی، مفهومی فراتر از تولید نفت، ساخت پالایشگاه یا افزایش صادرات است. آنچه در روزهای سخت، ثبات بازار را حفظ می‌کند، مجموعه‌ای از زیرساخت‌هاست که شاید کمتر دیده شوند؛ مخازن ذخیره، پایانه‌های انتقال، خطوط لوله و سامانه‌های مدیریت موجودی.

بی شک به همین دلیل است که امروز، توسعه ظرفیت ذخیره‌سازی باید در کنار توسعه پالایشگاه‌ها، به یکی از اولویت‌های صنعت انرژی ایران تبدیل شود. هر مترمکعب ظرفیت جدید ذخیره‌سازی، تنها یک مخزن بتنی یا فلزی نیست؛ سرمایه‌ای برای تاب‌آوری اقتصاد، امنیت انرژی و آرامش بازار در روزهایی است که بحران، فرصت تصمیم‌گیری را به حداقل می‌رساند.