مسئولیت اجتماعی عجیب اکسون؛ میلیون‌ها دلار هزینه، یک جامعه ناراضی

اکسون‌موبیل برای جامعه محلی پول خرج کرده، به نیروهای امدادی تجهیزات داده، بورسیه تحصیلی ایجاد کرده و کارکنانش هزاران ساعت فعالیت داوطلبانه داشته‌اند. روی کاغذ تقریباً همه اجزای یک برنامه مسئولیت اجتماعی شرکتی دیده می‌شود. با این حال بخشی از مردمی که قرار است کنار یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های ذخیره کربن این شرکت در تگزاس زندگی کنند، معترض‌اند و می‌گویند نگرانی‌هایشان درباره آب، ایمنی و آینده محل زندگی‌شان به اندازه کافی شنیده نشده است.

داستان پروژه Rose اکسون‌موبیل از همین تناقض جالب می‌شود؛ شرکتی که برای جامعه میزبان هزینه می‌کند، اما همان جامعه درباره پروژه‌اش سؤال و اعتراض دارد.

قرار است طی ۱۳ سال حدود ۵۳ میلیون تن دی‌اکسیدکربن در اعماق زمین‌های جنوب شرقی تگزاس تزریق شود. اکسون می‌گوید پروژه Rose CCS بخشی از راه‌حل کاهش انتشار صنایع سنگین آمریکاست. مردم محلی اما سؤال ساده‌تری دارند: اگر قرار است کربن صنایع بزرگ زیر زمین ما دفن شود، چه کسی درباره آب، ایمنی و آینده منطقه تضمین می‌دهد؟

کمیسیون راه‌آهن تگزاس، نهاد تنظیم‌گر نفت، گاز و ذخیره زیرزمینی در این ایالت، در سپتامبر مجوز پروژه را با رأی دو به یک صادر کرد. نکته مهم این بود که رأی مخالف نه از طرف یک گروه محیط‌زیستی، بلکه از سوی یکی از سه عضو خود کمیسیون صادر شد.

۵۳ میلیون تن کربن زیر پای مردم

پروژه Rose در شهرستان جفرسون و در نزدیکی بومونت ساخته می‌شود. محدوده ذخیره‌سازی آن بیش از ۱۳ هزار جریب وسعت دارد.

برنامه اکسون شامل احداث سه چاه تزریق CO₂ و یک خط لوله حدود ۱۸ مایلی است. دی‌اکسیدکربن تولیدشده توسط صنایع منطقه جمع‌آوری و فشرده می‌شود و سپس از طریق خط لوله به محل ذخیره انتقال پیدا می‌کند.

ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده تزریق حدود چهار میلیون تن در سال است و مجموع تزریق طی ۱۳ سال به حدود ۵۳ میلیون تن می‌رسد.

CO₂ در سازندهای زمین‌شناسی در عمق تقریبی ۳۴۰۰ تا ۷۵۰۰ فوت، یعنی تا بیش از دو کیلومتر زیر سطح زمین، تزریق خواهد شد. لایه‌های نفوذناپذیر زمین نیز قرار است مانع حرکت کربن به سمت منابع آب زیرزمینی شوند.

حتی پس از پایان تزریق هم پرونده بسته نمی‌شود. محل ذخیره باید برای دوره‌ای طولانی، در شرایط فعلی تا ۵۰ سال، تحت نظارت و پایش باقی بماند؛ مگر آنکه پیش‌تر ایمن‌بودن ذخیره و نبود خطر برای منابع آب اثبات شود.

یک جامعه کوچک مقابل یک پروژه بزرگ

در نزدیکی پروژه، جامعه روستایی Cheek قرار دارد. همین جامعه کوچک به مرکز اعتراض‌ها علیه پروژه Rose تبدیل شده است.

اعتراض مردم لزوماً مخالفت با اصل کاهش انتشار کربن نیست. نگرانی‌ها بسیار ملموس‌ترند: اگر CO₂ نشت کند چه اتفاقی خواهد افتاد؟ منابع آب زیرزمینی چگونه حفاظت می‌شوند؟ اگر خط لوله دچار حادثه شود، نیروهای امدادی محلی آمادگی کافی دارند؟ مسئولیت پروژه پس از چند دهه برعهده چه کسی خواهد بود؟

در کنار اینها یک سؤال اقتصادی هم مطرح شده است: جامعه‌ای که ریسک میزبانی چنین تأسیساتی را می‌پذیرد، دقیقاً چه سهمی از منافع پروژه خواهد داشت؟

شدت اعتراض‌ها باعث شد تصمیم‌گیری درباره مجوز در یکی از جلسات کمیسیون به تعویق بیفتد. اما موضوع به همین‌جا ختم نشد.

دعوا بر سر نحوه حرف‌زدن با مردم

بخشی از اختلاف از مسئله فنی CCS فراتر رفت و به نحوه ارتباط اکسون با جامعه محلی رسید.

نمایندگان جامعه Cheek گفته‌اند شرکت در مراحل اولیه با مردم ارتباط بیشتری داشته، اما این ارتباط به مرور محدودتر شده است. در جریان بررسی پرونده، حتی رئیس کمیسیون راه‌آهن تگزاس که در نهایت به صدور مجوز رأی مثبت داد، از نحوه ارتباط شرکت با مردم انتقاد کرد و از اکسون خواست حضور و تعامل بیشتری در جامعه محلی داشته باشد.

اینجا مسئله دیگر فقط این نبود که آیا لایه‌های زمین‌شناسی می‌توانند ۵۳ میلیون تن کربن را نگه دارند یا نه.

پرسش بزرگ‌تر این بود که یک شرکت تا چه اندازه موظف است مردمی را که قرار است دهه‌ها کنار پروژه زندگی کنند، در تصمیم‌گیری درباره آن مشارکت دهد؟

اکسون: ما سال‌ها با جامعه محلی کار کرده‌ایم

اکسون‌موبیل این تصویر را کامل نمی‌داند.

شرکت می‌گوید سال‌ها با مقامات محلی، مالکان زمین، نیروهای امدادی و ساکنان منطقه گفت‌وگو کرده و درباره فناوری ذخیره کربن، ایمنی پروژه و آمادگی در شرایط اضطراری اطلاعات ارائه داده است.

اکسون پس از صدور مجوز نیز در یادداشتی درباره پروژه بر مسئله «اعتماد» میان صنعت و جوامع ساحل خلیج مکزیک تأکید کرد و گفت ایمنی در مرکز برنامه قرار دارد.

شرکت برای اثبات رابطه خود با جامعه محلی فهرست قابل‌توجهی هم دارد.

کارکنان و بازنشستگان اکسون بیش از ۲۵ هزار ساعت در سازمان‌های محلی فعالیت داوطلبانه داشته‌اند. شرکت و کارکنانش از سال ۲۰۱۶ حدود سه میلیون دلار به United Way منطقه کمک کرده‌اند. حدود ۷۴۲ هزار دلار برای تجهیزات خدمات اضطراری محلی اختصاص یافته و برای جامعه Cheek نیز صندوق بورسیه‌ای ۲۵ هزار دلاری ایجاد شده است.

اکسون همچنین برای آموزش نیروهای امدادی محلی در زمینه حوادث مرتبط با خطوط انتقال CO₂ برنامه‌هایی اجرا کرده است.

پس مشکل کجاست؟

مسئولیت اجتماعی عجیب اکسون

از منظر کلاسیک CSR، اکسون تقریباً همان کارهایی را انجام داده که از یک شرکت بزرگ انتظار می‌رود: کمک مالی، فعالیت داوطلبانه، حمایت از آموزش، تقویت امکانات امدادی و سرمایه‌گذاری در جامعه میزبان.

اما اعتراض Cheek یک نقص اساسی این مدل را آشکار می‌کند.

ممکن است برای مردم پول خرج کنید، بدون آنکه مردم احساس کنند در تصمیمی که مستقیماً بر زندگی‌شان اثر می‌گذارد سهمی دارند.

اینجا تفاوت میان دو مفهوم آشکار می‌شود: «سرمایه‌گذاری اجتماعی» و «مشارکت اجتماعی».

اولی می‌پرسد شرکت برای مردم منطقه چقدر پول خرج کرده است.

دومی می‌پرسد مردم منطقه تا چه اندازه در تصمیم‌گیری درباره پروژه‌ای که کنار خانه‌شان اجرا می‌شود نقش داشته‌اند.

اکسون می‌تواند چند میلیون دلار در منطقه هزینه کرده باشد و همه این ارقام نیز واقعی باشند، اما هیچ‌کدام به تنهایی پاسخ نمی‌دهد که آیا مردم Cheek احساس می‌کنند نگرانی‌هایشان شنیده شده است یا نه.

حتی یکی از ناظران هم قانع نشد

رأی مخالف یکی از سه عضو کمیسیون این اختلاف را جدی‌تر کرد.

او اعلام کرد درباره ایمنی بلندمدت پروژه هنوز به اندازه کافی قانع نشده و همزمان درباره اتکای اقتصادی پروژه‌های CCS به حمایت‌ها و مشوق‌های دولتی نیز پرسش‌هایی مطرح کرد.

در مقابل، کارشناسان پرونده و دو عضو دیگر کمیسیون معتقد بودند پروژه الزامات فنی و محیط‌زیستی لازم را برآورده کرده است.

اکسون نیز تأکید دارد سازندهای انتخاب‌شده، لایه‌های نفوذناپذیر، چاه‌های پایش آب و سامانه‌های نظارتی امکان ذخیره ایمن و دائمی CO₂ را فراهم می‌کنند.

بنابراین اعتراض مردم را نمی‌توان به معنای اثبات ناامن‌بودن پروژه دانست. همان‌طور که دریافت مجوز دولتی نیز به معنای برطرف‌شدن همه نگرانی‌های جامعه میزبان نیست.

همین فاصله، مفهوم مهمی را وارد صنعت انرژی کرده است: فاصله میان مجوز قانونی و رضایت اجتماعی.

پشت ماجرا یک تجارت چندمیلیارددلاری قرار دارد

Rose تنها یک پروژه محلی نیست.

اکسون‌موبیل می‌خواهد در ساحل خلیج مکزیک شبکه بزرگی برای جمع‌آوری، انتقال و ذخیره CO₂ صنایع ایجاد کند. پروژه Rose یکی از اجزای این شبکه است و برنامه گسترده‌تر شرکت می‌تواند صنایع مختلف را از طریق صدها مایل خط لوله به محل‌های ذخیره کربن متصل کند.

ابعاد اقتصادی این برنامه به میلیاردها دلار می‌رسد.

برای اکسون، جذب و ذخیره کربن فقط یک فعالیت محیط‌زیستی نیست؛ این فناوری یکی از پایه‌های کسب‌وکار جدید Low Carbon Solutions شرکت است.

مدل تجاری ساده است: صنایع بزرگی مانند فولاد، هیدروژن، آمونیاک، پالایشگاه و پتروشیمی انتشار CO₂ خود را جمع‌آوری می‌کنند و برای انتقال و ذخیره دائمی آن هزینه می‌پردازند.

در نتیجه چیزی که زیر زمین Cheek دفن می‌شود فقط کربن نیست؛ بخشی از یک صنعت جدید چندمیلیارددلاری است.

و همین موضوع سؤال مردم محلی درباره سهم جامعه میزبان از منافع پروژه را جدی‌تر می‌کند.

پارادوکس یک پروژه سبز

Rose یک تناقض تازه در مسئولیت اجتماعی صنعت نفت ایجاد کرده است.

تا چند سال قبل اعتراض جامعه محلی به یک شرکت نفتی معمولاً درباره حفاری، آلودگی، فلرینگ، پالایشگاه یا خطوط انتقال نفت بود. این بار موضوع پروژه‌ای است که اساساً با عنوان کاهش انتشار کربن توسعه پیدا کرده است.

اما «سبز» بودن هدف یک پروژه، آن را از مسئولیت اجتماعی معاف نمی‌کند.

اگر جامعه میزبان درباره آب، ایمنی، ارزش زمین، خطر خطوط لوله یا واکنش در شرایط اضطراری نگرانی داشته باشد، شرکت نمی‌تواند صرفاً با استناد به فواید اقلیمی پروژه، پرونده اجتماعی آن را بسته تلقی کند.

مسئولیت اجتماعی قبل از مدرسه‌سازی شروع می‌شود

پرونده اکسون تعریف سنتی مسئولیت اجتماعی در صنعت نفت و گاز را زیر سؤال می‌برد.

در تعریف قدیمی، ابتدا پروژه ساخته می‌شود و بعد شرکت بخشی از منابع خود را صرف مدرسه، درمانگاه، بورسیه، جاده یا کمک‌های اجتماعی می‌کند.

اما تعریف جدید یک مرحله عقب‌تر می‌رود.

مسئولیت اجتماعی از زمان طراحی پروژه آغاز می‌شود.

مردم باید بدانند چه چیزی کنار محل زندگی‌شان ساخته می‌شود، خطرات آن چیست، چه کسی مسئول حادثه احتمالی خواهد بود، چگونه پروژه پایش می‌شود و جامعه میزبان چه سهمی از منافع آن خواهد داشت.

مهم‌تر اینکه گفت‌وگو باید زمانی انجام شود که هنوز امکان تغییر وجود دارد؛ نه زمانی که همه تصمیم‌ها گرفته شده و تنها کاری که باقی مانده، توضیح پروژه برای مردم است.

از پول خرج کردن برای مردم تا تصمیم گرفتن با مردم

شاید مهم‌ترین درس پروژه Rose همین باشد.

تعداد مدرسه‌هایی که یک شرکت ساخته، مبلغی که برای درمانگاه هزینه کرده یا تعداد بورسیه‌هایی که داده، شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری مسئولیت اجتماعی هستند. اما کافی نیستند.

شاخص سخت‌تر این است که آیا نظر جامعه محلی توانسته مسیر خط لوله، طراحی پروژه، سیستم پایش، برنامه واکنش اضطراری یا نحوه توزیع منافع را تغییر دهد؟

در این مدل، مردم دیگر فقط دریافت‌کنندگان پول مسئولیت اجتماعی نیستند؛ آنها یکی از طرف‌های تصمیم‌اند.

اکسون‌موبیل اکنون مجوز قانونی Rose را دارد. سه چاه می‌توانند طی ۱۳ سال حدود ۵۳ میلیون تن CO₂ را در اعماق تگزاس ذخیره کنند و پایش پروژه نیز دهه‌ها ادامه خواهد یافت.

شرکت میلیون‌ها دلار در جامعه اطراف خود هزینه کرده است؛ تجهیزات امدادی خریده، بورسیه داده و هزاران ساعت کار داوطلبانه ثبت کرده است.

اما یک جامعه محلی همچنان ناراضی است.

و شاید همین تناقض مهم‌ترین سؤال پرونده اکسون باشد:

اگر مردم منطقه‌ای که برایشان مسئولیت اجتماعی اجرا می‌کنید، به خود پروژه شما معترض باشند، آن مسئولیت اجتماعی دقیقاً چه چیزی را حل کرده است؟