آیا دور زدن هرمز، ریسک محیط‌زیستی را جابه‌جا می‌کند؟

اختلال در مسیرهای اصلی انتقال نفت، کشورها را به سمت استفاده از مسیرهای جایگزین برای حفظ جریان صادرات سوق می‌دهد اما تغییر مسیر انتقال انرژی به معنای کاهش ریسک نیست. افزایش بارگیری نفت از بنادر دریای سرخ، استقرار نفتکش‌ها در محدوده‌هایی مانند پورت‌سعید و سیدی‌کریر و احتمال افزایش عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی، در کنار ملاحظات امنیتی و بیمه‌ای، می‌تواند الگوی جدیدی از ریسک‌های زیست‌محیطی را در این منطقه ایجاد کند.
به گزارش نفت خبر- بازگشت صادرات نفت عربستان از بندر ینبع در دریای سرخ، در شرایطی که مسیرهای اصلی انتقال انرژی با اختلال و ریسک‌های امنیتی مواجه شده‌اند، بار دیگر توجه‌ها را به پیامدهای زیست‌محیطی مسیرهای جایگزین جلب کرده است. هرچند این مسیرها می‌توانند بخشی از فشار واردشده بر شبکه انتقال نفت را کاهش دهند، اما افزایش تردد نفتکش‌ها، عملیات بارگیری و تخلیه و انتقال کشتی‌به‌کشتی ممکن است ریسک نشت نفت و فشار بر اکوسیستم‌های دریایی و ساحلی را به نقاط دیگری منتقل کند.
زهرا کلا، کارشناس حوزه محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «نفت خبر» با اشاره به اینکه اختلال در مسیرهای اصلی انتقال انرژی تنها یک مسئله جغرافیایی نیست، گفت: زمانی که یک مسیر اصلی انتقال انرژی دچار اختلال می‌شود، به طور معمول مسئله فقط جابه‌جایی جغرافیایی مسیر نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از ریسک‌های جدید نیز به مسیر جایگزین منتقل می‌شود. افزایش انتقال نفت از مسیر دریای سرخ به معنای افزایش تردد نفتکش‌ها، عملیات بارگیری و تخلیه و در برخی موارد انتقال کشتی‌به‌کشتی است. بنابراین باید ریسک نشت نفت و پیامدهای احتمالی آن برای اکوسیستم‌های ساحلی و دریایی این منطقه جدی گرفته شود.
وی افزود: انتقال کشتی‌به‌کشتی به معنای وقوع آلودگی نیست، اما یک عملیات پیچیده دریایی است و هرچه تعداد این عملیات بیشتر شود، تعداد نقاطی که در آنها احتمال خطای انسانی، نقص تجهیزات یا نشت وجود دارد نیز افزایش پیدا می‌کند. در انتقال نفت بین دو نفتکش، کنترل شرایط دریا، وضعیت تجهیزات، مهارت خدمه و استانداردهای ایمنی اهمیت زیادی دارد. بنابراین اگر این عملیات در شرایط اضطراری و با سرعت بالا گسترش پیدا کند، باید الزامات محیط‌زیستی و ایمنی آن نیز متناسب با شرایط تقویت شود.
کلا در پاسخ به این پرسش که افزایش تردد نفتکش‌ها در دریای سرخ تا چه اندازه می‌تواند برای مناطق ساحلی خطرناک باشد، گفت: این مسئله زمانی اهمیت پیدا می‌کند که افزایش تردد در محدوده‌هایی اتفاق بیفتد که از نظر زیست‌بوم دریایی حساس هستند. آلودگی نفتی فقط به سطح آب محدود نمی‌شود و می‌تواند به سواحل، رسوبات، آبزیان و زنجیره غذایی آسیب وارد کند.
وی افزود: پاک‌سازی آلودگی نفتی در محیط دریایی به طور معمول بسیار دشوارتر از جلوگیری از وقوع آن است. بنابراین در کنار افزایش ظرفیت حمل‌ونقل نفت، باید ظرفیت واکنش سریع به حوادث نیز افزایش پیدا کند.
این کارشناس حوزه محیط‌زیست درباره افزایش حق بیمه جنگی نفتکش‌های مرتبط با عربستان در دریای سرخ نیز گفت: ریسک امنیتی و ریسک محیط‌زیستی در چنین شرایطی از یکدیگر جدا نیستند. وقتی یک منطقه پرریسک‌تر می‌شود، شرکت‌های کشتیرانی ممکن است مسیر، زمان حرکت یا شیوه انتقال خود را تغییر دهند.
وی افزود: افزایش ریسک بیمه‌ای می‌تواند به تغییر الگوی تردد، افزایش توقف‌ها یا استفاده بیشتر از روش‌هایی مانند انتقال کشتی‌به‌کشتی منجر شود؛ بنابراین نهادهای ناظر محیط‌زیست باید این تغییرات عملیاتی را نیز در ارزیابی ریسک لحاظ کنند.
کلا با تأکید بر اینکه «مسیر جایگزین» لزوماً به معنای «مسیر امن‌تر» نیست، گفت: نمی‌توان بر اساس جایگزین بودن یک مسیر، آن را کم‌ریسک‌تر دانست. باید کل زنجیره را بررسی کرد؛ از انتقال نفت با خط لوله و ذخیره‌سازی گرفته تا بارگیری در بندر، تردد نفتکش، انتقال کشتی‌به‌کشتی و تخلیه در مقصد.
وی افزود: هر مسیر، مجموعه ریسک‌های خاص خود را دارد. بنابراین اگر هدف کاهش ریسک باشد، باید به جای تمرکز صرف بر عبور نفت از یک نقطه خاص، تاب‌آوری کل زنجیره انتقال نفت را افزایش داد.
این کارشناس درباره مهم‌ترین اقدامات محیط‌زیستی در شرایط افزایش استفاده از مسیرهای جایگزین نفت نیز گفت: مهم‌ترین مسئله، پیشگیری و آمادگی همزمان است. بنادر و پایانه‌های نفتی باید تجهیزات مقابله با نشت نفت، سامانه‌های پایش مستمر، برنامه واکنش اضطراری و نیروی انسانی آموزش‌دیده داشته باشند.
وی افزود: در مناطقی مانند دریای سرخ که فعالیت نفتکش‌ها با ریسک‌های امنیتی نیز همراه شده، تبادل اطلاعات میان سازمان‌های دریایی، محیط‌زیست، بنادر و شرکت‌های نفتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
کلا ادامه داد: ارزیابی محیط‌زیستی نباید فقط به زمان وقوع حادثه محدود شود. اگر یک مسیر جایگزین قرار است برای ماه‌ها مورد استفاده قرار گیرد، باید اثر تجمعی افزایش تردد نفتکش‌ها بر اکوسیستم دریایی و ساحلی نیز بررسی شود.
وی در پایان گفت: بازگشت بارگیری نفت از ینبع، بخشی از تلاش عربستان برای بازسازی مسیر صادراتی خود در دریای سرخ است، اما بازگشت جریان نفت به معنای بازگشت همه شرایط عملیاتی به وضعیت قبل نیست.
وی افزود: ریسک ناشی از اختلال در مسیرهای انرژی، با انتقال جریان نفت به مسیرهای جدید الزاماً حذف نمی‌شود، بلکه ممکن است در نقاط دیگری از زنجیره حمل‌ونقل و مناطق ساحلی بازتوزیع شود. به همین دلیل، مدیریت ریسک محیط‌زیستی باید همزمان با بازطراحی مسیرهای انتقال انرژی مورد توجه قرار گیرد.