توسعه میادین نفتی در مناطق حساس؛ اقتصاد در برابر محیط زیست یا امکان همزیستی؟

تحریریه نفت خبر: در شرایطی که جهان همچنان برای تأمین امنیت انرژی به نفت و گاز وابسته است، توسعه میادین جدید به یکی از اولویت‌های دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ نفتی تبدیل شده است. اما بخش قابل توجهی از ذخایر کشف‌نشده نفت و گاز در مناطقی قرار دارد که از نظر اکولوژیکی بسیار حساس هستند؛ از جنگل‌های استوایی و تالاب‌ها گرفته تا آب‌های عمیق، صخره‌های مرجانی و زیستگاه گونه‌های در معرض خطر. همین موضوع، پرسشی اساسی را پیش روی سیاست‌گذاران قرار داده است: آیا می‌توان میان توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست تعادل برقرار کرد؟

بر اساس گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP)، توسعه صنعت نفت و گاز در مناطق حساس زیست‌محیطی، اگر بدون نظام مدیریت و نظارت دقیق انجام شود، می‌تواند به تخریب زیستگاه‌ها، کاهش تنوع زیستی، آلودگی منابع آب و افزایش خطر نشت نفت منجر شود. این سازمان تأکید می‌کند که بسیاری از کشورها هنوز از نظر چارچوب‌های قانونی، ظرفیت نظارتی و ارزیابی زیست‌محیطی برای مدیریت این پروژه‌ها با چالش روبه‌رو هستند.

از سوی دیگر، واقعیت بازار انرژی نیز قابل انکار نیست. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) اعلام کرده است که بیش از یک‌چهارم تولید جهانی نفت و گاز از میادین فراساحلی تأمین می‌شود و این منابع همچنان نقش مهمی در امنیت انرژی جهان خواهند داشت. به همین دلیل، بسیاری از دولت‌ها توسعه میادین جدید را نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اقتصادی می‌دانند.

در سال‌های اخیر، کشورهای مختلف از برزیل و گویان گرفته تا نامیبیا، اوگاندا و کشورهای حوزه خلیج فارس سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای توسعه میادین جدید آغاز کرده‌اند؛ پروژه‌هایی که بخشی از آنها در نزدیکی مناطق حفاظت‌شده یا زیستگاه‌های حساس قرار دارند.

هزینه پنهان توسعه
کارشناسان محیط زیست معتقدند خطر اصلی تنها به نشت نفت محدود نمی‌شود. عملیات لرزه‌نگاری، احداث جاده، خطوط لوله، سکوهای حفاری و تردد کشتی‌ها نیز می‌تواند ساختار اکوسیستم را تغییر دهد.

مطالعات UNEP-WCMC نشان می‌دهد در قاره آفریقا حدود ۲۰ درصد بلوک‌های نفت و گاز با مناطق حفاظت‌شده یا مناطق کلیدی تنوع زیستی هم‌پوشانی دارند؛ موضوعی که احتمال تعارض میان توسعه انرژی و حفاظت از گونه‌های ارزشمند را افزایش می‌دهد.

همچنین این مرکز هشدار داده است که حتی در صورت نبود نشت نفت، توسعه زیرساخت‌های نفتی می‌تواند باعث تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها، افزایش دسترسی انسانی به مناطق بکر و کاهش جمعیت گونه‌های حساس شود.

برخلاف تصور رایج، بسیاری از متخصصان معتقدند مسئله اصلی «توسعه یا عدم توسعه» نیست، بلکه «نحوه توسعه» است.

امروزه شرکت‌های بزرگ نفتی از فناوری‌هایی مانند حفاری جهت‌دار، پایش ماهواره‌ای، سامانه‌های هوشمند تشخیص نشت، کاهش فلرینگ، بازیافت آب تولیدی و ارزیابی زیست‌محیطی دیجیتال استفاده می‌کنند تا اثر پروژه‌ها بر طبیعت را کاهش دهند.

راهنمای مشترک UNEP و صنعت نفت نیز تأکید می‌کند که پیش از آغاز هر پروژه باید نقشه حساسیت زیست‌محیطی منطقه تهیه شود تا مسیر خطوط لوله، محل استقرار تأسیسات و برنامه واکنش اضطراری بر اساس ارزش اکولوژیک هر منطقه طراحی شود.

اما چالش اصلی اینجاست که بسیاری از کشورهای در حال توسعه، درآمد نفت را موتور رشد اقتصادی، اشتغال و تأمین بودجه عمومی می‌دانند. در مقابل، سازمان‌های محیط زیستی هشدار می‌دهند که تخریب اکوسیستم‌ها هزینه‌هایی ایجاد می‌کند که گاه در محاسبات اقتصادی پروژه‌ها دیده نمی‌شود؛ از کاهش شیلات و گردشگری گرفته تا هزینه‌های سنگین احیای محیط زیست پس از وقوع حوادث.

به همین دلیل، در بسیاری از کشورها مفهوم «توسعه مسئولانه» جایگزین دوگانه قدیمی «اقتصاد یا محیط زیست» شده است؛ رویکردی که بر استفاده از فناوری، نظارت مستقل، شفافیت اطلاعات و مشارکت جوامع محلی تأکید دارد.

با وجود رشد انرژی‌های تجدیدپذیر، نفت و گاز در دهه‌های آینده همچنان بخشی از سبد انرژی جهان خواهند بود. اما تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد توسعه میادین در مناطق حساس تنها زمانی می‌تواند از حمایت عمومی برخوردار شود که استانداردهای زیست‌محیطی در بالاترین سطح رعایت شود. آینده صنعت نفت بیش از هر زمان دیگری به توانایی آن در ایجاد تعادل میان امنیت انرژی، منافع اقتصادی و حفاظت از سرمایه‌های طبیعی وابسته است؛ تعادلی که موفقیت یا شکست آن، نه‌تنها بر بازار انرژی بلکه بر آینده تنوع زیستی جهان نیز اثر خواهد گذاشت.

انتهای پیام