برای صنعتی که ورود به تأسیساتش تابع مجوز، آموزش و کنترلهای متعدد ایمنی است، مسیر رفتوآمد کارکنان نباید بیرون از محدوده مدیریت ریسک قرار بگیرد.
برای صنعتی که ورود به تأسیساتش تابع مجوز، آموزش و کنترلهای متعدد ایمنی است، مسیر رفتوآمد کارکنان نباید بیرون از محدوده مدیریت ریسک قرار بگیرد. واژگونی اتوبوس حامل کارکنان مجموعه گاز و گاز مایع دهلران، این پرسش را پیش روی مدیران صنعت نفت گذاشته است: آیا مراقبتی که برای حفاظت از نیروی انسانی درون کارخانه ضروری میدانیم، هنگام سوارشدن آنان به سرویس رفتوآمد نیز ادامه دارد؟ کارکنان پس از پایان شیفت، از مسئولیت سازمان خارج نمیشوند؛ بازگشت ایمن آنان باید بخشی از برنامه عملیات باشد.
جانباختن این نیروها، پیش از هر چیز، فقدانی انسانی برای خانوادههایی است که منتظر بازگشت عزیزانشان بودند. تسلیت به بازماندگان ضروری است، اما اعتبار آن به اقدامهایی بستگی دارد که پس از پیامهای همدردی انجام میشود: روشنشدن مسئولیتها، حمایت از آسیبدیدگان و اصلاح رویههایی که باید از جان کارکنان حفاظت کنند.
از خطای راننده تا زنجیره تصمیمهای مدیریتی
بر اساس گزارش خبرگزاری مهر در ۲۶ آبان، رئیس پلیس راه ایلام سه عامل را در حادثه مطرح کرده است: رعایتنکردن سرعت مطمئنه از سوی راننده، تخلف شرکت در تنظیم قرارداد اجاره اتوبوس برخلاف ضوابط حملونقل عمومی مسافر و قصور راهداری در نصب حفاظ طولی مناسب. این اعلام کارشناسی، ضرورت بررسی حادثه در چند سطح را نشان میدهد؛ هرچند تعیین مسئولیت قضایی اشخاص و نهادها، فرایند جداگانه خود را دارد.
حتی تشخیص خطای راننده نیز پایان بررسی ایمنی نیست. باید پرسید چه سازوکارهایی قرار بود مانع بروز خطا شوند یا پیامد آن را کاهش دهند؟ صلاحیت راننده و سلامت خودرو چگونه احراز شده بود؟ خطرهای مسیر چه زمانی بررسی شده بودند؟ چه کسی قرارداد حملونقل را از نظر الزامات ایمنی تأیید کرده بود و چه نهادی بر اجرای آن نظارت میکرد؟
تجربه شرکت Petroleum Development Oman یا PDO، نمونه روشنی از این نوع بررسی است. در هشدار ایمنی منتشرشده درباره واژگونی یک تانکر در اول اکتبر ۲۰۲۴، خوابرفتن راننده گزارش شد؛ اما بررسی شرکت به همین توضیح محدود نماند. ده ساعت کار تا زمان حادثه، استراحت ناکافی، نبود سامانه مدیریت خستگی و اشکال در ارزیابی مسیر نیز ثبت شدند. در همان گزارش، بر استراحت پیش از سفر و اختیار توقف کار هنگام خستگی تأکید شده است.
اهمیت این تجربه برای دهلران، یکساندانستن علت دو حادثه نیست. درس آن، روش بررسی است: رفتار راننده باید در کنار برنامه کاری، شرایط مسیر، امکانات استراحت و تصمیمهای مدیریتی تحلیل شود. درباره نقش احتمالی خستگی در حادثه دهلران نیز تنها شواهد و بررسی تخصصی میتواند داوری کند.
مدیریت سفر؛ از صدور سرویس تا تأیید رسیدن
انجمن بینالمللی تولیدکنندگان نفت و گاز، IOGP، در گزارش شماره 365-19 با عنوان Journey Management، ایمنی نیروی در حال سفر را فرایندی پیش از حرکت، حین سفر و پس از آن تعریف میکند. بر این مبنا، مسئولیت ترابری با معرفی راننده و تخصیص خودرو پایان نمییابد.
برای سرویس کارکنان، ترجمه عملی این رویکرد روشن است: مسیر و خطرهای آن مشخص باشد، زمان حرکت با شرایط جاده و وضعیت راننده تناسب داشته باشد، تأخیر غیرعادی پیگیری شود و رسیدن ایمن خودرو به مقصد تأیید شود. برنامهای که فقط ساعت خروج را ثبت کند، بخش مهمی از عملیات را بدون مراقبت باقی میگذارد.
در یکی دیگر از هشدارهای ایمنی PDO در سال ۲۰۲۴، گمشدن یک گروه در منطقه عملیاتی بررسی شده است. گزارش، علاوه بر انحراف از مسیر، به پیگیرینکردن رسیدن گروه از سوی مسئول سفر و اختلال پایش به علت نبود پوشش ارتباطی اشاره میکند. این تجربه نشان میدهد نصب تجهیزات ردیابی، بدون مسئول مشخص برای پیگیری و برنامه جایگزین هنگام قطع ارتباط، کافی نیست.
برای مناطق عملیاتی ایران نیز باید پرسید: اگر سرویس از زمان مورد انتظار عبور کند، چه کسی متوجه میشود؟ چه زمانی تماس میگیرد و در چه نقطهای عملیات امداد آغاز میشود؟ پاسخ این پرسشها باید پیش از حادثه در دستورالعمل وجود داشته باشد.
پیمانکار، بخشی از نظام ایمنی کارفرماست
واگذاری حملونقل به پیمانکار، نیاز کارفرما به کنترل ریسک را از بین نمیبرد. شرکت سفارشدهنده باید بتواند نشان دهد که الزامات ایمنی را در انتخاب پیمانکار، تنظیم قرارداد و نظارت روزانه وارد کرده است.
در سازوکار نظارت جادهای منتشرشده از سوی PDO، بازرسی تصادفی خودروهای شرکت و پیمانکاران، کنترل سرعت، ممیزی مدیریت سفر و بررسی نظام نگهداری ناوگان پیشبینی شده است. برای نقص جدی خودرو نیز جلوگیری از استفاده مجدد تا رفع اشکال در نظر گرفته شده و موارد عدم انطباق به مسئولان نظارتی، از جمله مسئول قرارداد، گزارش میشود.
درس این الگو، تبدیل ایمنی از یک بند عمومی در قرارداد به تعهد قابل بازرسی است. عبارت «پیمانکار موظف به رعایت HSE است» بهتنهایی روشن نمیکند چه کسی باید لاستیک، ترمز، کمربند، سابقه تعمیرات و صلاحیت راننده را کنترل کند؛ با چه تناوبی و با چه اختیار توقفی.
در دهلران، بررسی قرارداد ترابری باید بخشی از بررسی حادثه باشد: معیار انتخاب چه بوده، مسئول تأیید ناوگان چه کسی بوده و آیا برای تخلف ایمنی، سازوکار اجرایی مؤثری وجود داشته است؟ اگر رعایت الزامات ایمنی هزینه دارد، آن هزینه باید در برآورد و قرارداد دیده شود؛ وگرنه فشار کاهش قیمت میتواند به کاهش کیفیت نگهداری، کمبود راننده جایگزین یا فشردهشدن برنامه سرویسها منتقل شود.
فناوری باید به مداخله منتهی شود
Shell در گزارش سالانه ۲۰۲۴ خود از نصب تجهیزات Active Fatigue and Distraction Detection یا AFDD در خودروهای کارکنان و پیمانکاران در کشورهای دارای ریسک بالاتر حملونقل جادهای خبر داده است. هدف این تجهیزات، تشخیص نشانههای خستگی و حواسپرتی و ایجاد امکان مداخله پیش از حادثه است.
اما خرید فناوری، معادل مدیریت ایمنی نیست. سازمان ایمنی و بهداشت بریتانیا، HSE، در راهنمای مدیریت سفرهای کاری تأکید میکند که فناوری تشخیص خوابآلودگی نباید جای سیاستهای مدیریت خستگی، از جمله برنامهریزی مناسب شیفتها را بگیرد.
برای صنعت نفت ایران، پرسش تعیینکننده فقط این نیست که خودرو GPS یا دوربین دارد یا ندارد. باید معلوم باشد هشدار به دست چه کسی میرسد، چه کسی اختیار توقف سفر را دارد و پس از توقف، راننده یا خودرو چگونه جایگزین میشود. سامانهای که تخلف را ثبت کند اما تصمیمی را تغییر ندهد، ممکن است صرفاً آرشیوی از خطرها بسازد.
همین منطق درباره گزارش خستگی نیز صادق است. IOGP در برنامه آگاهیبخشی درباره خستگی رانندگان، بر ایجاد فرهنگی تأکید میکند که اعلام خوابآلودگی در آن پذیرفته باشد. راننده باید بتواند پیش از حادثه بگوید «آماده ادامه مسیر نیستم» و این اعلام، به اقدام ایمن منجر شود. برنامه سرویس نیز باید ظرفیت چنین توقفی را داشته باشد.
از گزارش حادثه تا اصلاح قابل سنجش
پیگیری دهلران باید هم به پاسخگویی درباره همین حادثه برسد و هم وضعیت سرویسهای مشابه را روشن کند. مدیریت مجموعه، کارفرمای مستقیم کارکنان، پیمانکار ترابری و دستگاه متولی راه، هر یک باید در حدود وظایف خود پاسخ دهند. نهادهای بالادستی نیز باید اطمینان یابند که یافتهها به سایر واحدهای مرتبط منتقل میشود.
گزارش اصلاحی زمانی معنا دارد که برای هر اقدام، مسئول اجرا، موعد و شیوه احراز نتیجه مشخص باشد. بازبینی ناوگان باید به فهرست نقصها و رفع مستند آنها برسد؛ ارزیابی مسیر باید تعیین کند کدام خطر به اصلاح فوری، محدودیت تردد یا تغییر مسیر نیاز دارد؛ و بازنگری قرارداد باید اختیار توقف خدمت ناایمن و تأمین جایگزین را روشن کند.
حمایت از خانوادههای جانباختگان و درمان مصدومان نیز باید متولی مشخص و پیگیری مستمر داشته باشد. خانواده داغدار نباید برای دریافت پاسخ، میان شرکتها و پیمانکاران سرگردان شود.
معیار مواجهه مسئولانه با این فاجعه، تعداد پیامهای تسلیت و جلسات برگزارشده نیست. باید بتوان نشان داد پس از دهلران، کدام نقص برطرف شده، کدام قرارداد اصلاح شده و کدام سفر پرخطر متوقف مانده است.
احترام به جانباختگان، در حفاظت از جان کسانی ادامه پیدا میکند که فردا دوباره سوار سرویس میشوند.
دیدگاهها و نظرات خود را بنویسید
اخبار مرتبط
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
حدود 4 ساعت قبل
ویدئو مرتبط
رسانه
رسانه
رسانه
رسانه
رسانه