بشکه‌ای ۵ دلار گران‌تر / بهای سنگین اما ارزشمند دور زدن محاصره برای عربستان

با ناامن شدن تنگه هرمز و باب‌المندب، عربستان سعودی نفت خود را از طریق مصر و با دور زدن قاره آفریقا به آسیا می‌فرستد این هزینه به عنوان بهای تاب‌آوری جغرافیای سیاسی پذیرفته شده است.

نفت خامی که مبدا آن به طور نسبی به آسیا نزدیک است، اکنون باید هزاران کیلومتر در جهت مخالف سفر کند. نفت عربستان ابتدا به سمت غرب و بندر ینبع می‌رود، سپس از طریق شمال دریای سرخ به مصر می‌رسد، از طریق خط لوله سومد از عین‌السخنه به سیدی کریر منتقل می‌شود، از غرب مدیترانه عبور کرده و در نهایت نفتکش‌ها با دور زدن دماغه امید نیک در آفریقا به مشتریان آسیایی می‌رسند.

گزارش‌ها حاکی از آن است که این مسیر انحرافی با احتساب هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل، سوخت، بیمه و عوارض خط لوله، حدود ۵ دلار در هر بشکه به قیمت نفت می‌افزاید. برای یک محموله ۲ میلیون بشکه‌ای این رقم به نزدیک ۱۰ میلیون دلار می‌رسد. به همین دلیل شرکت آرامکو در حال بررسی یک سازوکار قیمت‌گذاری مجزا برای نفت خام بارگیری‌شده از بندر سیدی کریر در دریای مدیترانه است زیرا قیمت فروش رسمی معمول این شرکت برای آسیا دیگر بازتاب‌دهنده واقعیت‌های تدارکاتی نیست.

نتیجه‌گیری فوری این است که دور زدن هرمز، نفت عربستان را از نظر ساختاری گران‌تر کرده است و این موضوع حقیقت دارد اما نکته مهم‌تری را نادیده می‌گیرد. ۵ دلار در هر بشکه تنها هزینه یک اختلال نیست بلکه بهای در اختیار داشتن یک گزینه جایگزین است، آن هم در شرایطی که دو مورد از آسیب‌پذیرترین گذرگاه‌های کشتیرانی جهان دیگر نمی‌توانند به عنوان مسیرهای همیشه در دسترس تلقی شوند.

تبدیل یک مسیر اضطراری به مسیر جایگزین دیگر

اولین خط دفاعی عربستان در برابر اختلالات تنگه هرمز، خط لوله شرق به غرب است که نفت خام را از مناطق تولیدی در شرق به ینبع در دریای سرخ منتقل کرده و هرمز را به طور کامل دور می‌زند. این سامانه ارزش خود را ثابت کرده است. آرامکو می‌گوید در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، ظرفیت این خط لوله را به حداکثر توان خود یعنی ۷ میلیون بشکه در روز رسانده است. حدود ۲ میلیون بشکه به پالایشگاه‌های غربی عربستان اختصاص می‌یابد و نزدیک به ۵ میلیون بشکه ظرفیت صادراتی باقی می‌ماند.

با این حال انتقال نفت به ینبع تنها اولین مشکل جغرافیایی را حل می‌کند. خریداران آسیایی به طور معمول این محموله‌ها را از طریق جنوب دریای سرخ و تنگه باب‌المندب خارج می‌کردند اما تهدیدها و حملات حوثی‌ها این مسیر را نیز غیرقابل اتکا کرده است. بنابراین مسیر جایگزین جدید، دریای سرخ را به طور کامل دور نمی‌زند بلکه از شمال دریای سرخ بین ینبع و عین‌السخنه استفاده می‌کند و با عبور از مصر و ورود به مدیترانه از باب‌المندب که در معرض خطر حوثی‌ها قرار دارد دوری می‌کند.

از آنجا کشتی همچنان یک سفر طولانی پیش رو دارد و باید از طریق جبل‌الطارق از مدیترانه خارج شود، قاره آفریقا را دور بزند و از اقیانوس هند به سمت آسیا بازگردد. رویترز محاسبه کرده است که زمان سفر به آسیا از حدود ۱۹ روز به ۴۸ روز افزایش می‌یابد. هزینه سوخت یک نفتکش می‌تواند از حدود ۱.۲۶ میلیون دلار به ۲.۸۷ میلیون دلار برسد، آن هم پیش از احتساب حدود ۱ میلیون دلار عوارض کانال سوئز. نفتکش‌های غول‌پیکر پر از بار نیز ممکن است مجبور شوند پیش از عبور از کانال، بخشی از محموله خود را به خط لوله سومد تزریق کرده و دوباره در سیدی کریر بارگیری کنند.

هیچ‌کدام از این مراحل ارزان یا کارآمد نیستند. اما جایگزین مرتبط، مسیر قدیمی در حالت عادی نیست بلکه انتخاب بین محموله تاخیرخورده در برابر فقدان محموله است.

حق بیمه‌ای کمتر از خطر بحران

بازارهای نفت عادت کرده‌اند کارایی زیرساخت‌ها را بر حسب سنت در هر بشکه بسنجند. در شرایط باثبات این منطقی است. اما تاب‌آوری جغرافیای سیاسی از اقتصاد متفاوتی پیروی می‌کند. ۵ دلار هزینه اضافی روی یک بشکه ۸۵ دلاری، افزایش قابل توجهی است اما در مقایسه با جهش قیمت‌ها، کمبودهای پالایشگاهی و درآمدهای صادراتی از دست‌رفته ناشی از یک وقفه بزرگ در عرضه ناچیز است. در جریان اختلالات اخیر صادرات عربستان حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز کاهش یافت و صادرات خلیج فارس به تنها ۳۶ درصد از سطح پیش از جنگ سقوط کرد.

مهم‌تر از آن خطرات به محض بازگشایی رسمی هر دو تنگه از بین نمی‌روند. مین‌ها، حملات پهپادی، توقیف‌ها یا حتی تهدیدهای معتبر می‌توانند حق بیمه‌ها را افزایش داده و مالکان کشتی را متقاعد کنند که دست نگه دارند. بنابراین یک گذرگاه بازگشایی‌شده به طور قطع به معنای یک گذرگاه قابل اتکا نیست.

این واقعیت نحوه ارزش‌گذاری مسیر انحرافی را تغییر می‌دهد. این مسیر اضافی شبیه به ظرفیت تولید یدکی در یک شبکه برق یا تامین‌کننده دوم در یک زنجیره تامین صنعتی است و وقتی همه چیز کار می‌کند گران به نظر می‌رسد اما ارزش آن تنها زمانی آشکار می‌شود که مسیر اصلی از کار بیفتد. آرامکو با وجود اختلالات شدید منطقه‌ای در سه‌ماهه دوم سال، قابلیت اطمینان عرضه ۹۸.۴ درصدی را گزارش کرد. ۵ دلار اضافی بخشی از هزینه حفظ این رکورد است.

افزونگی، بخشی از محصول نهایی

درس سال ۲۰۲۶ این است که اتکا به یک مسیر کارآمد و منفرد می‌تواند بسیار گران‌تر از حفظ چندین مسیر ناقص باشد. عربستان سعودی هم‌اکنون در حال بررسی افزایش ظرفیت خط لوله شرق به غرب خود تا سقف ۲ میلیون بشکه در روز است و ینبع در حال تبدیل شدن از یک خروجی ثانویه به یک قطب راهبردی صادراتی است.

این موضوع بر تصمیمات سرمایه‌گذاری فراتر از عربستان نیز تاثیر خواهد گذاشت. زیرساخت‌هایی که پیش‌تر کم‌استفاده تلقی می‌شدند ممکن است اکنون یک پاداش تاب‌آوری دریافت کنند. این امر به معنای هزینه‌های ساختاری بالاتر تدارکات برای برخی محموله‌ها است، حتی اگر قیمت‌های پایه نفت کاهش یابد.

تدارکات بهتر، مشکل بزرگ‌تر عربستان را حل نمی‌کند

با این حال جشن گرفتن بیش از حد برای این تاب‌آوری خطراتی نیز دارد. عربستان می‌تواند میلیاردها دلار برای جلوگیری از قطع صادرات نفت هزینه کند اما نمی‌تواند تقاضای جهانی نفت را دائمی کند. خودروهای برقی، سوخت‌های جایگزین و سیاست‌های اقلیمی به تدریج رشد تقاضا را کاهش خواهند داد. این پادشاهی در نهایت به مدل‌های تجاری نیاز دارد که به صادرات حجم فزاینده نفت خام وابسته نباشند.