عربستان، امارات و ایران در نبرد تازه برای مشتریان آسیایی

فرزین سوادکوهی: کاهش کم‌سابقه قیمت رسمی فروش نفت عربستان به مشتریان آسیایی، تنها یک تصمیم تجاری از سوی ریاض نیست؛ نشانه‌ای از تغییر فضای بازار نفت است که در آن رقابت برای حفظ سهم بازار بار دیگر به اولویت تولیدکنندگان بزرگ تبدیل شده است. هم‌زمان با افزایش ظرفیت تولید امارات و تلاش ایران برای تثبیت جایگاه خود در بازارهای صادراتی، سه بازیگر مهم خلیج فارس وارد مرحله‌ای تازه از رقابت شده‌اند؛ رقابتی که مقصد اصلی آن پالایشگاه‌های چین، هند و دیگر مصرف‌کنندگان بزرگ آسیایی است.

در مجموع عمر بازار نفت، عربستان همواره تلاش کرده نقش تنظیم‌کننده اصلی را ایفا کند؛ کشوری که در دوره‌های مختلف با مدیریت عرضه، تلاش کرده میان درآمد نفتی و ثبات قیمت‌ها تعادل برقرار کند. اما تصمیم اخیر آرامکو برای کاهش قابل توجه قیمت رسمی فروش نفت به آسیا نشان می‌دهد معادلات بازار تغییر کرده است. این بار ریاض نه از موضع یک تولیدکننده مسلط که از جایگاه بازیگری روبه‌رو با رقابت فزاینده وارد میدان شده است.

در ظاهر امر اینک داده‌ها و تحلیل‌های رویترز، بلومبرگ، OPEC، IEA و همچنین گزارش‌های بازار نفت آسیا، اطلاعات رسمی شرکت‌های آرامکو و ادنوک همگی می گویند کاهش قیمت رسمی نفت سبک عربستان برای مشتریان آسیایی، پیامی روشن برای بازار دارد و آنهم اینکه حفظ مشتریان و جلوگیری از سپردن سهم صادراتی، حتی با هزینه کاهش حاشیه سود، به اولویت تبدیل شده. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که عرضه جهانی نفت در حال افزایش است، محدودیت‌های تولیدی اوپک‌پلاس به تدریج کاهش می‌یابد و تولیدکنندگان بزرگ تلاش می‌کنند جایگاه خود را پیش از ورود احتمالی بازار به دوره مازاد عرضه تثبیت کنند.

برای عربستان، بازار آسیا اهمیت ویژه‌ای دارد. بخش بزرگی از صادرات نفت این کشور به شرق آسیا اختصاص دارد و پالایشگاه‌های چین، هند، ژاپن و کره جنوبی سال‌ها از مشتریان اصلی نفت سعودی بوده‌اند. اما امروز این بازار دیگر مانند گذشته قابل پیش‌بینی نیست. خریداران آسیایی گزینه‌های بیشتری در اختیار دارند؛ از نفت روسیه و آمریکا گرفته تا عرضه‌های ارزان‌تر از عراق، امارات و برخی تولیدکنندگان دیگر.و این یعنی خطر ازدست رفتن سهم فروشی که دیگر مثل قبل نیست.

همین تغییر شرایط باعث شده کنشگری قیمتی، دوباره به یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست نفتی ریاض تبدیل شود. عربستان به خوبی می‌داند که در بازار امروز، مشتریان تنها به کیفیت نفت یا سابقه روابط سیاسی نگاه نمی‌کنند.حالا دیگر قیمت نهایی، شرایط پرداخت، انعطاف قراردادها و اطمینان از استمرار عرضه، همگی در تصمیم خرید نقش دارند.

با این حال، کاهش قیمت عربستان یک پرسش مهم را نیز مطرح کرده است و آن اینکه آیا این اقدام یک حرکت کوتاه‌مدت برای اصلاح شرایط بازار است یا آغاز مرحله‌ای تازه از رقابت قیمتی است؟ پاسخ به این پرسش تا حد زیادی به رفتار دیگر تولیدکنندگان بستگی دارد. اگر رقبا نیز برای حفظ سهم بازار به کاهش قیمت روی بیاورند، بازار نفت می‌تواند وارد دوره‌ای شود که فشار بر درآمد کشورهای صادرکننده افزایش یابد.

واقعیت این است که عربستان دیگر تنها بازیگر تعیین‌کننده بازار نیست. رشد تولید نفت آمریکا، افزایش ظرفیت تولید کشورهای آمریکای جنوبی و تغییر رفتار مصرف‌کنندگان آسیایی، قدرت مانور سنتی ریاض را محدود کرده است. در چنین شرایطی، دفاع از سهم بازار به اندازه مدیریت قیمت اهمیت پیدا کرده.

امارات؛ بازیگری که قواعد رقابت خلیج فارس را تغییر می‌دهد

در کنار عربستان، امارات به یکی از مهم‌ترین بازیگران تحول جدید بازار نفت خلیج فارس تبدیل شده. ابوظبی در سال‌های اخیر برخلاف رویکرد محتاطانه‌تر گذشته، سیاست توسعه ظرفیت تولید و افزایش حضور در بازار جهانی را با جدیت دنبال کرده است.

شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای افزایش ظرفیت تولید انجام داده و تلاش کرده جایگاه امارات را از یک صادرکننده منطقه‌ای به یک بازیگر تأثیرگذارتر در بازار جهانی ارتقا دهد. افزایش ظرفیت تولید به این کشور اجازه داده انعطاف بیشتری در سیاست صادراتی داشته باشد و برای جذب مشتریان آسیایی نقش فعال‌تری ایفا کند.

رقابت میان عربستان و امارات البته به معنای تقابل سیاسی نیست. هر دو کشور همچنان عضو ائتلاف اوپک‌پلاس هستند و در بسیاری از مسائل منطقه‌ای منافع مشترک دارند. اما در بازار نفت، منافع اقتصادی گاهی مسیر متفاوتی ایجاد می‌کند. وقتی موضوع سهم بازار مطرح می‌شود، هر بشکه نفت صادراتی اهمیت پیدا می‌کند.

تفاوت رویکرد دو کشور نیز قابل توجه است. عربستان همچنان تلاش می‌کند با استفاده از قدرت تولید و ذخایر عظیم خود، نقش مرکزی در مدیریت بازار داشته باشد. امارات اما بیشتر بر افزایش ظرفیت، جذب سرمایه و توسعه زیرساخت‌ها تمرکز کرده است. همین تفاوت می‌تواند در سال‌های آینده به یکی از عوامل تغییر توازن قدرت نفتی در خلیج فارس تبدیل شود.

در این میان، مشتریان آسیایی از این رقابت سود می‌برند. چین و هند که بزرگ‌ترین موتورهای رشد تقاضای نفت جهان هستند، اکنون قدرت چانه‌زنی بیشتری پیدا کرده‌اند. آنها می‌توانند میان عرضه‌کنندگان مختلف انتخاب کنند و از رقابت آنها برای دستیابی به شرایط بهتر استفاده کنند.

به همین دلیل، کاهش قیمت عربستان را باید در چارچوب بزرگ‌تری دید. موضوع فقط چند دلار کاهش قیمت هر بشکه نیست؛ مسئله اصلی این است که چه کشوری در دهه آینده جایگاه مطمئن‌تری در بازار آسیا خواهد داشت.

ایران و فرصت دشوار بازگشت به بازار

در این رقابت تازه، ایران نیز یکی از بازیگران مهم است؛ کشوری که اگرچه سال‌ها با محدودیت‌های تحریمی و مشکلات سرمایه‌گذاری مواجه بوده، اما همچنان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان محسوب می‌شود.

بازار نفت ایران در سال‌های گذشته نشان داده که حتی در شرایط محدودیت نیز توانسته بخشی از حضور خود در آسیا را حفظ کند. چین به عنوان مهم‌ترین مقصد صادرات نفت ایران، نقش ویژه‌ای در این میان داشته است. اما شرایط امروز با گذشته تفاوت دارد. بازاری که ایران در صورت افزایش صادرات با آن مواجه خواهد شد، بازاری رقابتی‌تر از همیشه است.

در گذشته، مزیت اصلی ایران برای برخی خریداران، تخفیف قیمتی و دسترسی به نفتی با ویژگی‌های مناسب پالایشی بود. اما اکنون رقبای منطقه‌ای نیز از همین ابزار استفاده می‌کنند. عربستان برای حفظ مشتری تخفیف می‌دهد، امارات ظرفیت تولید خود را بالا برده و عراق نیز به دنبال افزایش سهم خود در بازار است.

بنابراین چالش ایران تنها افزایش تولید یا بازگشت بشکه‌های نفت به بازار نیست. مسئله اصلی، توان رقابت در محیطی است که مشتریان قدرت انتخاب بیشتری دارند. توسعه زیرساخت‌های صادراتی، بهبود کیفیت قراردادها، جذب سرمایه و افزایش ظرفیت پالایش و پتروشیمی، عواملی هستند که می‌توانند جایگاه ایران را در این رقابت تقویت کنند.

تحولات اخیر یک پیام روشن برای همه تولیدکنندگان منطقه دارد و آن عبارت است از اینکه دوران تکیه صرف بر ذخایر نفتی به پایان رسیده. در بازار آینده، برنده کشوری خواهد بود که بتواند نفت خود را با هزینه کمتر، اطمینان بیشتر و شرایط جذاب‌تر به مشتری عرضه کند.

بازار نفت آسیا اکنون در آستانه مرحله‌ای تازه قرار دارد. عربستان با کاهش قیمت فروش، نخستین نشانه‌های رقابت جدید را آشکار کرده ؛ امارات با افزایش ظرفیت تولید در حال تثبیت جایگاه خود است و ایران نیز در صورت افزایش حضور در بازار، می‌تواند یکی از عوامل مهم تغییر معادلات باشد.

به هر رو آنچه مسلم بنظر می رسد این است که نبرد پیش‌رو نه فقط بر سر قیمت نفت، بلکه بر سر اعتماد مشتریان، قراردادهای بلندمدت و سهم بازار خواهد بود. خلیج فارس وارد دوره‌ای شده که هر بشکه نفت علاوه بر ارزش اقتصادی، ارزش ژئوپلیتیکی نیز دارد؛ و در این رقابت جدید، کشورهایی موفق خواهند بود که سریع‌تر خود را با قواعد تازه بازار جهانی انرژی تطبیق دهند.