نفت قم؛ وقتی شهر مذهبی ایران نفتی شد

قم در تاریخ معاصر ایران بیشتر با حوزه‌های علمیه، روحانیون و زیارت شناخته شده است؛ اما این شهر مذهبی در تاریخ نفت ایران هم برای خودش جایی باز کرده است. قصه از سال ۱۳۱۳ خورشیدی، ۱۹۳۴ میلادی آغاز می‌شود؛ زمانی که در یک قنات در جنوب قم نخستین نشانه‌های ثبت‌شده نفت در حوضه ایران مرکزی مشاهده شد. چهار سال بعد، دو چاه کم‌عمق در حوالی گنبد نمکی کوه‌نمک حفر شد که نشانه‌های اندک و البته نامطمئنی از نفت و گاز در آنها دیده شد. (نشریه «زمین‌شناسی نفت»، ۲۰۲۰)

سه سال پیش از ملی‌شدن؛ «شرکت نفت ایران»

مرحله جدی‌تر داستان در ۱۳۲۷ خورشیدی، ۱۹۴۸ میلادی آغاز شد؛ یعنی سه سال پیش از ملی‌شدن صنعت نفت.

در آن زمان نفت جنوب همچنان در حوزه امتیاز شرکت نفت انگلیس و ایران قرار داشت. اما دولت ایران برای جست‌وجوی نفت در مناطقی خارج از محدوده این امتیاز، تشکیلات جداگانه‌ای با عنوان «شرکت نفت ایران» ایجاد کرده بود؛ نهادی که نباید آن را با «شرکت ملی نفت ایران» که سه سال بعد تأسیس شد، اشتباه گرفت.

دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد این نهاد دولتی از سال ۱۹۴۸ فعالیت خود را در پهنه‌ای بیش از یک میلیون کیلومتر مربع آغاز کرد. مطالعات زمین‌شناسی در منطقه قم نیز از ۱۹۴۹ وارد مرحله جدی‌تری شد. «شرکت نفت ایران» بعدها، پس از تشکیل شرکت ملی نفت، به فعالیت ادامه داد و در اوایل دهه ۱۹۶۰ در شرکت ملی نفت ایران ادغام شد. (دانشنامه ایرانیکا، مدخل «صنعت نفت ایران؛ منابع نفت و گاز»؛ نشریه «زمین‌شناسی نفت»، ۲۰۲۰)

در واقع ایران پیش از ملی‌شدن، در کنار صنعت نفت تحت امتیاز بریتانیا در جنوب، یک برنامه دولتی مستقل برای پیدا کردن نفت در سایر نقاط کشور راه انداخته بود؛ برنامه‌ای که قم قرار بود مهم‌ترین نتیجه اولیه آن را نشان دهد.

پنج چاه بی‌نتیجه؛ چاه ششم همه‌چیز را عوض کرد

مطالعات زمین‌شناسی کارشناسان را به ساختار عظیم البرز در منطقه قم رساند. اما رسیدن به نفت آسان نبود.

پنج چاه البرز ۱، البرز ۲، البرز ۳، البرز ۴ و البرز 4A حفاری شدند، بدون آنکه کشف تجاری تعیین‌کننده‌ای حاصل شود. سپس در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۱۹۵۶ میلادی ششمین حفاری اکتشافی، یعنی البرز شماره ۵، انجام شد. (نشریه «زمین‌شناسی نفت»، ۲۰۲۰)

این بار زمین جواب دیگری داد.

چاه پس از عبور از حدود ۲۳۰۰ متر رسوبات سنوزوئیک و ورود به واحدهای زیرین، در عمق حدود ۲۶۷۷ متر با فشار فوق‌العاده مخزن مواجه شد و از کنترل خارج شد.

نفت با نرخ اولیه حدود ۸۰ هزار بشکه در روز فوران کرد.

گزارش فنی دولت آمریکا در سال ۱۹۶۱ نرخ جریان آزاد چاه را بین ۸۰ تا ۱۰۰ هزار بشکه در روز ثبت کرده است. مطالعات زمین‌شناسی جدید نیز می‌گویند فوران بیش از ۸۰ روز ادامه داشت و در این مدت حدود پنج تا هفت میلیون بشکه نفت همراه با حجم بزرگی از گاز از مخزن خارج شد. چاه سرانجام خودبه‌خود مسدود شد. (وزارت کشور آمریکا، گزارش «صنعت نفت ایران»، ۱۹۶۱؛ نشریه «زمین‌شناسی نفت»، ۲۰۲۰؛ نشریه «زمین‌شناسی دریایی و نفت»، ۲۰۱۴)

خبر به رسانه‌های جهان هم رسید. روزنامه «لوموند» در ۲۹ اوت ۱۹۵۶ از فوران نفت در نزدیکی قم خبر داد و عمق چاه را ۲۶۷۶ متر و ظرفیت آن را حدود ۸۰ هزار بشکه در روز گزارش کرد. در گزارش‌های خبری آن زمان چاه گاه «البرز شماره ۶» خوانده شده، اما منابع تخصصی زمین‌شناسی بعدی آن را البرز ۵ ثبت کرده‌اند. (روزنامه «لوموند»، ۲۹ اوت ۱۹۵۶)

اهمیت البرز فقط در فورانش نبود

زمان کشف البرز اهمیت زیادی دارد. تا سال ۱۳۳۵، صنعت نفت ملی شده بود، شرکت ملی نفت ایران شکل گرفته بود، کودتای ۱۳۳۲ اتفاق افتاده و قرارداد کنسرسیوم نیز در ۱۳۳۳ به اجرا درآمده بود.

اما برنامه‌ای که نهایتاً به البرز رسید، پیش از ملی‌شدن و خارج از حوزه امتیاز شرکت نفت انگلیس و ایران آغاز شده بود.

دانشنامه ایرانیکا اهمیت کشف البرز را نیز دقیقاً در همین زمینه می‌بیند و می‌نویسد کشف میدان نفتی البرز و سپس میدان گازی سراجه، برای صنعت نفت ملی ایران یک تقویت روحی و اعتباری بزرگ بود و توان فنی رو به رشد ایرانیان را نشان داد. این فضای تازه اندکی بعد هم‌زمان شد با ورود ایران به الگوهای جدید قراردادهای نفتی و مذاکرات با انریکو ماتئی و شرکت دولتی نفت ایتالیا. البته نمی‌توان کشف البرز را به‌تنهایی علت آن تحول قراردادی دانست. (دانشنامه ایرانیکا، مدخل «قراردادهای نفتی ایران»)

دو سال بعد نیز عملیات اکتشافی در ساختار مجاور به کشف سراجه و ذخایر مهم گاز و میعانات انجامید؛ هرچند منابع درباره سال دقیق کشف سراجه میان ۱۹۵۸ و ۱۹۵۹ اختلاف دارند. بنابراین با کشف البرز و سراجه، حوضه ایران مرکزی عملاً به‌عنوان یک استان جدید نفت و گاز شناخته شد. (دانشنامه ایرانیکا؛ نشریه «زمین‌شناسی نفت»، ۲۰۲۰)

اما البرز هیچ‌گاه به مسجدسلیمان دیگری تبدیل نشد. مطالعات بعدی نشان دادند فشار حیرت‌انگیز مخزن و فوران عظیم چاه نخست را نباید با اندازه ذخیره قابل برداشت یا ظرفیت تولید پایدار میدان یکی گرفت. بین سال‌های ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۲ شش چاه توسعه‌ای دیگر حفاری شد و مجموع تولید ثبت‌شده میدان در این دوره حدود ۵٫۲ میلیون بشکه بود؛ میدان بعدها به دلیل نداشتن توجیه تجاری کنار گذاشته شد. (نشریه «زمین‌شناسی نفت»، ۲۰۲۰)

داستان نفت قم بنابراین بیش از آنکه قصه کشف یک «خوزستان تازه» باشد، داستان یکی از نخستین تجربه‌های جدی اکتشاف دولتی ایران خارج از قلمرو سنتی نفت جنوب است: از مشاهده نفت در یک قنات در ۱۳۱۳، تا آغاز مطالعات «شرکت نفت ایران» در اواخر دهه ۱۳۲۰، پنج حفاری بی‌نتیجه و سرانجام فوران تاریخی البرز ۵ در شهریور ۱۳۳۵.

قم هیچ‌وقت پایتخت نفت ایران نشد؛ اما شهری که بیشتر با دین و زیارت شناخته می‌شد، در دهه ۱۳۳۰ با یکی از تماشایی‌ترین کشف‌های تاریخ نفت ایران هم برای خودش جایی در این تاریخ باز کرد.