عربستان در نبرد تازه بازار نفت

فرزین سوادکوهی

سال‌ها عربستان سعودی نقش تنظیم‌کننده اصلی بازار نفت را بازی می‌کرد؛ کشوری که با کاهش یا افزایش تولید، تلاش داشت میان عرضه و قیمت تعادل ایجاد کند. اما اکنون معادله تغییر کرده است. افزایش تولید کشورهای خارج از چارچوب سنتی اوپک، رشد عرضه نفت شیل آمریکا، ورود بازیگران تازه‌ای مانند گویان و برزیل و نگرانی از کاهش شتاب رشد تقاضای جهانی، ریاض را در موقعیتی پیچیده قرار داده است؛ جایی که باید میان دو هدف دشوار انتخاب کند: حفظ قیمت‌های بالا برای تأمین منابع مالی برنامه‌های توسعه‌ای یا افزایش تولید برای دفاع از سهم بازار. تصمیم‌های اخیر اوپک‌پلاس نشان می‌دهد عربستان در حال بازتعریف نقش خود در بازار جهانی نفت است.

عربستان و پایان سیاست نفت گران؟این پرسشیست که حالا دیگر رسما خود را به جهان نفت تحمیل می کند چرا که بازار نفت هیچ‌گاه تنها با قانون ساده عرضه و تقاضا حرکت نکرده. شک نیست که پشت هر تصمیم تولیدکنندگان بزرگ، مجموعه‌ای از محاسبات اقتصادی، سیاسی و حتی ژئوپلیتیکی قرار دارد.

عربستان طی دهه‌های گذشته ستون اصلی سیاست مدیریت عرضه در اوپک بوده است. ظرفیت بالای تولید، ذخایر عظیم نفتی و هزینه پایین استخراج، به ریاض امکان داده تا در مقاطع مختلف نقش تولیدکننده نوسان‌گیر بازار را ایفا کند؛ یعنی زمانی که قیمت‌ها بیش از حد افزایش پیدا می‌کنند، با افزایش تولید به آرام کردن بازار کمک کند و زمانی که قیمت‌ها سقوط می‌کنند، با کاهش عرضه از درآمدهای نفتی دفاع کند.

اما شرایط امروز با گذشته تفاوت دارد.داستان شاید بتوان گفت اصلا به کلی عوض شده . بازار جهانی نفت دیگر در اختیار چند تولیدکننده سنتی خاورمیانه نیست. آمریکا با نفت شیل به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان تبدیل شده، برزیل و گویان در حال افزایش صادرات هستند و حتی برخی کشورهای آفریقایی نیز تلاش می‌کنند سهم بیشتری از بازار به دست آورند.

داده‌ها و تحلیل‌های منتشرشده از سوی رویترز، بلومبرگ، IEA، دبیرخانه اوپک، گزارش‌های اوپک‌پلاس، وزارت انرژی عربستان سعودی و گزارش‌های بازار جهانی همگی به نوعی متفق القولند که در چنین شرایطی، ادامه کاهش تولید برای حمایت از قیمت، اگرچه می‌تواند در کوتاه‌مدت درآمد هر بشکه را افزایش دهد، اما خطر دیگری نیز ایجاد می‌کند که از دست دادن مشتریان اصلی ترین تاثیر آن است.

برای عربستان، این نگرانی به‌ویژه در بازار آسیا اهمیت دارد. چین و هند که بزرگ‌ترین موتورهای رشد تقاضای نفت در جهان هستند، امروز بیش از هر زمان دیگری قدرت انتخاب دارند. آنها می‌توانند میان نفت عربستان، امارات، عراق، روسیه و دیگر عرضه‌کنندگان دست به انتخاب بزنند و همین مسئله رقابت را شدیدتر کرده است.

پیام تازه ریاض به بازار وسیگنال آن برای ایران

تصمیم‌های اخیر اوپک‌پلاس برای افزایش تدریجی تولید را بسیاری از تحلیلگران نشانه‌ای از تغییر اولویت‌های عربستان می‌دانند. ریاض که در سال‌های گذشته بارها برای جلوگیری از سقوط قیمت‌ها حاضر به کاهش تولید شد، اکنون به نظر می‌رسد اهمیت بیشتری برای حفظ سهم بازار قائل است.

این تغییر رویکرد چند دلیل دارد و نخستین برهان آن این است که برنامه‌های اقتصادی بلندپروازانه عربستان در پیش است. چشم‌انداز ۲۰۳۰ که با هدف کاهش وابستگی اقتصاد این کشور به نفت طراحی شده، نیازمند سرمایه‌گذاری‌های عظیم در بخش‌هایی مانند گردشگری، فناوری، زیرساخت و صنایع جدید است. با وجود تلاش برای تنوع‌بخشی اقتصادی، نفت همچنان موتور اصلی تأمین مالی این پروژه‌هاست.

دوم، رقابت فزاینده میان تولیدکنندگان خاورمیانه است. امارات طی سال‌های اخیر ظرفیت تولید خود را افزایش داده و تلاش کرده جایگاه خود را در بازارهای آسیایی تقویت کند. عراق نیز با افزایش صادرات نفت، به یکی از رقبای جدی در بازار آسیا تبدیل شده. در چنین شرایطی، عربستان نمی‌خواهد با محدود کردن عرضه، فضایی برای تقویت رقبا ایجاد کند.

اما شاید مهم‌ترین عامل، تغییر نگاه به آینده بازار نفت باشد. تولیدکنندگان بزرگ می‌دانند که جهان در حال حرکت به سمت مصرف بهینه‌تر انرژی و توسعه فناوری‌های جدید است. اگرچه نفت همچنان برای دهه‌های آینده نقش مهمی خواهد داشت، اما رشد تقاضا دیگر مانند گذشته تضمین‌شده نیست. بنابراین حفظ سهم بازار امروز، برای بسیاری از کشورها به اندازه افزایش قیمت اهمیت دارد.

این تغییر معادلات برای ایران نیز پیام‌های مهمی دارد. ایران سال‌هاست به دلیل تحریم‌ها با محدودیت در فروش رسمی نفت مواجه است و بخش مهمی از صادرات خود را با سازوکارهای پیچیده و تخفیف انجام می‌دهد. در چنین شرایطی، افزایش رقابت میان تولیدکنندگان منطقه می‌تواند قدرت چانه‌زنی ایران را کاهش دهد.

اگر عربستان، امارات و عراق برای حفظ مشتریان آسیایی وارد رقابت قیمتی شوند، ایران دیگر تنها با محدودیت‌های تحریمی مواجه نیست؛ بلکه باید با عرضه‌کنندگانی رقابت کند که دسترسی آسان‌تر به بازار، شبکه بانکی و مسیرهای حمل‌ونقل رسمی دارند.

به همین دلیل، مسئله آینده نفت ایران فقط میزان تولید نیست؛ مسئله اصلی توانایی حضور پایدار در بازار است. داشتن ذخایر بزرگ نفتی یک مزیت مهم است، اما در بازار پیچیده امروز، مزیت زمانی معنا پیدا می‌کند که به قراردادهای پایدار، مشتریان بلندمدت و قدرت رقابت تبدیل شود.

بازار نفت در حال ورود به دوره‌ای است که جنگ اصلی نه بر سر تولید چند میلیون بشکه بیشتر، بلکه بر سر حفظ مشتریان خواهد بود. عربستان این تغییر را زودتر از بسیاری از تولیدکنندگان درک کرده است. تصمیم‌های اخیر ریاض را باید بخشی از یک استراتژی بزرگ‌تر دانست؛ گذار از نقش سنتی «مدافع قیمت» به بازیگری که همزمان برای قیمت و سهم بازار می‌جنگد.

در این رقابت تازه، کشورهای خلیج فارس با تمام ظرفیت وارد میدان شده‌اند. ایران نیز اگر بخواهد جایگاه خود را در بازار جهانی حفظ کند، ناچار است قواعد جدید بازی نفت را بپذیرد؛ قواعدی که در آنها فقط داشتن منابع زیرزمینی کافی نیست، بلکه سرعت تصمیم‌گیری، انعطاف تجاری و توانایی رقابت تعیین‌کننده خواهد بود.