پایان سپر امنیتی بازار/ ذخایر راهبردی نفت جهان در آستانه خط قرمز فروپاشی قرار گرفته است

محمدحسین لطف‌الهی: در حالی که آژانس بین‌المللی انرژی از تزریق ۱۰۰ میلیون بشکه سوخت جدید خبر می‌دهد سقوط ذخایر آمریکا به پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۳ و نزدیک شدن حجم مخازن به حداقل ظرفیت عملیاتی زنگ خطر یک شوک غیرقابل جبران را به صدا درآورده است.
اوایل هفته گذشته آژانس بین‌المللی انرژی پس از رایزنی با گروه هفت اعلام کرد که ۱۰۰ میلیون بشکه دیگر گازوئیل، بنزین و نفت خام را روانه بازار خواهد کرد. این اقدام بخشی از طرح ۴۰۰ میلیون بشکه‌ای به شمار می‌رود که در ماه مارس برای مقابله با بحران و تنگنای عبور از تنگه هرمز اعلام شده بود. اما این آزادسازی‌های پی‌درپی با یک چالش بنیادین مواجه است چرا که مخازن ذخیره‌سازی جهان در حال تخلیه شدن هستند.
زمانی که دولت آمریکا برداشت از ذخایر راهبردی نفت را آغاز کرد موجی از گزارش‌ها با استناد به هشدارهای کارشناسان منتشر شد که تاکید داشتند سطح نفت در این ذخایر به حد نگران‌کننده‌ای پایین آمده و هرگونه برداشت بیشتر خطرات سنگینی به همراه خواهد داشت. تا ابتدای ماه اکتبر و پس از آخرین مرحله تزریق ۹ میلیون بشکه‌ای حجم نفت در ذخایر راهبردی آمریکا به ۳۳۱.۲ میلیون بشکه رسید که پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۳ تا کنون محسوب می‌شود. این برداشت‌ها بخشی از تعهد ۱۷۲ میلیون بشکه‌ای به شمار می‌رود که واشنگتن اوایل سال جاری وعده داده بود.
مشکل اصلی اینجا است که رقم ۳۳۱.۲ میلیون بشکه به شکل خطرناکی به خط قرمز کارشناسان یعنی حداقل ظرفیت عملیاتی سامانه ذخیره‌سازی که بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود نزدیک شده است. سقوط سطح نفت به محدوده حداقل عملیاتی بسیار خطرناک ارزیابی می‌شود زیرا این اتفاق به طور مستقیم زیرساخت‌های فیزیکی مخازن را دچار آسیب‌های ساختاری می‌کند. برای جلوگیری از این فاجعه و حفظ توانایی واکنش به بحران‌های آتی عرضه این مخازن باید هرچه سریع‌تر پر شوند.
با این حال ذخایر راهبردی آمریکا تنها مخازنی نیستند که به سطوح حداقلی رسیده‌اند. بر اساس آخرین گزارش ماهانه آژانس بین‌المللی انرژی ذخایر جهانی نفت در ماه اوت ۹۵ میلیون بشکه کاهش یافت که مجموع برداشت‌ها از ماه فوریه را به ۵۰۷ میلیون بشکه معادل ۲.۸ میلیون بشکه در روز می‌رساند. تنها خبر امیدوارکننده این نهاد این بود که ذخایر تجاری کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی با افزایش ۲۳ میلیون بشکه‌ای توانست تا حدودی افت ۱۹ میلیون بشکه‌ای ذخایر راهبردی را جبران کند.
اما این خبر خوب دوام چندانی نیافت. امین ناصر مدیرعامل آرامکو اوایل هفته جاری هشدار داد که ذخایر جهانی نفت به شکل خطرناکی کاهش یافته و چشم‌انداز پر کردن دوباره آن‌ها نیز بسیار دور از دسترس است. وی در نشست مجمع اطلاعات انرژی در لندن گفت سامانه در حال حاضر تحت فشار شدیدی قرار دارد و سپر تاب‌آوری عرضه به شکلی ترسناک نازک و شکننده شده است. ناصر خاطرنشان کرد که بازسازی این ذخایر تخلیه‌شده حتی پس از بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند تا دو سال به طول بینجامد. در شرایطی که جهان منتظر این اتفاق است تخلیه مستمر مخازن باعث می‌شود تا در صورت کشیده شدن دامنه جنگ به سال ۲۰۲۷ اقتصاد جهانی در برابر شوک‌های بسیار شدیدتر عرضه بی‌دفاع بماند.
فاتح بیرول رئیس آژانس بین‌المللی انرژی پس از دیدار با اعضا برای بررسی آزادسازی جدید سوخت تلاش کرد به بازار اطمینان‌خاطر دهد و تصریح کرد دولت‌های عضو آژانس همچنان سطوح قابل توجهی از ذخایر اضطراری دولتی در اختیار دارند که معادل حدود ۱.۱ میلیارد بشکه از جمله بیش از ۲۰۰ میلیون بشکه گازوئیل است و آژانس آمادگی دارد در صورت نیاز مقادیر بیشتری از این ذخایر را روانه بازار کند.
اگرچه هدف از این اظهارات رفع نگرانی‌ها به ویژه در مورد کمبود گازوئیل بود اما این پیام می‌تواند نتیجه معکوس داشته و به جای آرامش به وحشت بازار دامن بزند چرا که ذخایر جهانی نیز به طرز خطرناکی به حداقل ظرفیت عملیاتی خود نزدیک شده‌اند و عبور از این مرز به معنای از دست دادن کامل سامانه یکپارچه ذخیره‌سازی جهانی خواهد بود.
از زمان آغاز جنگ میان ایالات متحده و اسرائیل با ایران جهان بیش از ۱ میلیارد بشکه نفت از مخازن خود برداشت کرده است که به گفته مدیرعامل آرامکو بخش عمده آن از ذخایر تجاری تامین شده است. این روند به آن معنا است که اکنون کمتر از ۶ میلیارد بشکه در مخازن باقی مانده است، بشکه‌هایی که تنها برای سرپا نگه داشتن و عملکرد صحیح سامانه ذخیره‌سازی باید دست‌نخورده در جای خود باقی بمانند و به نظر می‌رسد جهان لایه محافظ و سپر تامین نفت خود را به طور کامل فرسوده کرده است.
جای شگفتی نیست که اکنون بسیاری از کشورها به ویژه در آسیا در مسابقه‌ای شتابان برای بازسازی ذخایر نفتی خود هستند. آسیا به دلیل وابستگی شدید واردات نفت خود به خاورمیانه در برابر حوادث این منطقه بسیار آسیب‌پذیر به شمار می‌رود. با مختل شدن این شریان اقتصادهای آسیایی به ویژه در جنوب شرقی آسیا برای تامین سوخت مقرون‌به‌صرفه جهت فعال نگه داشتن چرخه تولید و رفع نیاز شهروندان خود با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند.
۹ دولت از کشورهای جنوب شرقی آسیا این هفته در بیانیه‌ای مشترک که توسط رویترز نقل شد اعلام کردند پیشرفته‌ترین تلاش‌ها در حال حاضر حمایت از توسعه سامانه‌های ذخیره‌سازی نفت در هر کشور و ذخیره‌سازی مشترک منطقه‌ای به صورت داوطلبانه است. به عبارت دیگر آن‌ها برای پاسخگویی بهتر به بحران‌های آینده در حال تکرار همان الگوی آژانس بین‌المللی انرژی هستند اما معمای اصلی این است که نفتی که این کشورها قصد ذخیره‌سازی آن را دارند باید از جایی تامین شود و هزینه‌های گزافی به اقتصادشان تحمیل نکند و رسیدن به نقطه‌ای که قیمت‌ها برای دولت‌های آسیایی یا هر خریدار دیگری که نیازمند پر کردن مخازن است قابل هضم باشد به این زودی‌ها محقق نخواهد شد.