ترک مخدر نفت ایران برای چین با داروی عراقی

فرزین سوادکوهی وقتی نفت ایران از بازار چین جا می ماند، بازار هم خالی نمی‌ماند. پالایشگاه‌ها منتظر بازگشت نفت تهران نمی‌مانند تا چرخشان دوباره بچرخد. محموله جایگزین پیدا می‌کنند، تخفیف می‌گیرند و مسیر تازه‌ای برای تأمین نفت می‌سازند. حالا در میان برندگان این جابه‌جایی، نام عراق بیش از گذشته دیده می‌شود؛ کشوری که در ماه‌های گذشته صادرات نفتش را بالا برده و پالایشگران چینی را دوباره به سمت نفت بصره کشانده است.

ماجرا فقط افزایش صادرات عراق نیست. همزمان صادرات نفت ایران به‌شدت پایین آمده و چین، که سال‌ها مهم‌ترین مقصد نفت ایران بوده، با مشکل دسترسی به نفت ارزان ما روبه‌رو شده است. بر اساس اطلاعاتی که رویترز در اواخر اوت منتشر کرد، واردات نفت ایران به چین در ماه اوت به‌طور موقت حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز برآورد شده؛ در حالی که این رقم در مقاطعی از سال به حدود ۱.۵۸ میلیون بشکه در روز رسیده بود. رویترز در گزارش دیگری در اول سپتامبر نوشت بارگیری نفت ایران از حدود ۲ میلیون بشکه در روز در ماه مارس به تنها ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در اوت سقوط کرده است. 

در چنین بازاری، عراق ناگهان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.صادرات نفت عراق در اوت به حدود ۲.۳۴ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که این رقم در ژوئیه حدود ۱.۳۵ میلیون بشکه بود. یعنی در یک ماه نزدیک به یک میلیون بشکه در روز به صادرات عراق اضافه شد. البته عراق هنوز با سطح صادرات پیش از جنگ فاصله دارد؛ اما افزایش اخیر برای بازار آسیا قابل توجه است، به‌خصوص برای چین و هند که خریداران اصلی نفت سنگین و ترش منطقه هستند. 

نکته مهم‌تر این است که چینی‌ها فقط منتظر نمانده‌اند تا نفت عراق به بازار بیاید بلکه بخشی از محموله‌های آن را از قبل خریده‌اند. بر اساس گزارش رویترز، شرکت‌هایی مانند پتروچاینا و پالایشگران چینی بیش از ۱۶ میلیون بشکه نفت عراق را برای بارگیری در سپتامبر خریداری کرده‌اند. پتروچاینا نیز در ژوئیه و اوت حدود ۶ میلیون بشکه نفت عراق دریافت کرده و برای ادامه خریدها نفتکش‌های بزرگ‌تری اجاره کرده است. 

نفت ایران گران‌تر، نفت عراق ارزان‌تر

یکی از دلایل جذابیت نفت عراق برای خریداران آسیایی، قیمت است. سومو، شرکت بازاریابی نفت عراق، برای فروش نفت خود تخفیف‌های سنگینی ارائه کرده؛ تخفیف‌هایی که در محدوده ۲۵ تا ۳۰ دلار در هر بشکه سیر می کند. چنین تخفیفی در بازاری که قیمت نفت بالای ۹۰ دلار حرکت می‌کند، برای پالایشگاه‌ها وسوسه‌کننده است.اما قیمت تنها بخشی از داستان است. مسئله مهم‌تر، امکان عبور نفتکش‌هاست.

جنگ ایران و آمریکا و بسته‌شدن یا محدودشدن شدید تردد در تنگه هرمز، تجارت نفت منطقه را به هم ریخته است. با این حال، نفتکش‌های عراقی در مقاطعی توانسته‌اند با مجوز ایران از هرمز عبور کنند. همین تفاوت، برای عراق یک مزیت مهم ایجاد کرده و آن اینکه نفت بصره می‌تواند خود را به بازارهای آسیایی برساند، در حالی که نفت ایران با محدودیت شدیدتری برای صادرات روبه‌روست. در واقع، جنگی که صادرات نفت ایران را زمین زده، برای عراق یک پنجره تجاری باز کرده است.

البته این به معنای آن نیست که بغداد یک‌شبه جای تهران را در بازار چین گرفته است. نفت عراق و ایران از نظر کیفیت، قیمت، قرارداد، پالایشگاه مقصد و مسیر حمل الزاماً جایگزین یک‌به‌یک یکدیگر نیستند. بخش قابل توجهی از نفت ایران نیز توسط پالایشگاه‌های مستقل چینی خریداری می‌شود که شبکه‌های تجاری و پرداخت متفاوتی دارند. اما جهت حرکت بازار روشن است. هر بشکه نفت ایرانی که به دلیل تحریم و محدودیت حمل از بازار چین حذف می‌شود، برای پالایشگران چینی به معنای پیدا کردن یک بشکه جایگزین است و البته که عراق یکی از تأمین‌کنندگان آماده برای همین جایگزینی است.

این تغییر را باید در کنار تحول دیگری نیزدید. چین در ماه‌های اخیر نشان داده که برخلاف گذشته فقط به دنبال خرید نفت نیست؛ بلکه در زمان بحران، خرید خود را بین منابع مختلف جابه‌جا می‌کند. روسیه، عراق، ایران، ونزوئلا و دیگر عرضه‌کنندگان در سبد نفتی چین نقش‌های متفاوتی دارند.همزمان، پکن از ذخایر راهبردی خود استفاده می‌کند و میزان خریدش را نیز متناسب با شرایط بازار تغییر می‌دهد. همین مسئله باعث شده روسیه نیز به این نتیجه برسد که چین عملاً بیش از اوپک بر بازار جهانی نفت اثر می‌گذارد.

پیش از این گفته شد که ایگور سچین، مدیرعامل روس‌نفت، همین هفته گفت چین با کاهش شدید واردات خود در سال ۲۰۲۶ عملاً به یکی از مهم‌ترین عوامل تنظیم بازار تبدیل شده است. 

در این بازی جدید، عراق فقط یک تولیدکننده نفت نیست بلکه به یکی از گزینه‌های جایگزین چین در زمان کمبود نفت ایران تبدیل شده است.

اما این فرصت برای بغداد بدون هزینه نیست. افزایش صادرات عراق تا حد زیادی به وضعیت هرمز وابسته است. اگر دوباره عبور نفتکش‌ها محدود شود، مزیت فعلی عراق هم می‌تواند از بین برود. علاوه بر آن، عراق هنوز با محدودیت‌های تولید، ظرفیت صادراتی و اختلافات داخلی بر سر سهم تولید روبه‌روست. حتی افزایش اخیر صادرات هم نتوانسته آن را به سطح پیش از جنگ برگرداند؛ صادرات فوریه، پیش از تشدید بحران، بیش از ۳.۳ میلیون بشکه در روز بود. 

با این حال، اتفاق مهم‌تری در حال رخ دادن است چرا که از قرار چین در حال بازچینی نقشه خرید نفت خود است.

برای ایران، این قسمت ماجرا از خود کاهش صادرات هم مهم‌تر است. از دست دادن یک محموله نفتی شاید قابل جبران باشد؛ اما اگر پالایشگر چینی برای نفت جایگزین قرارداد ببندد، مسیر حمل را تنظیم کند، کیفیت نفت جدید را با پالایشگاه خود تطبیق دهد و زنجیره مالی آن را بسازد، بازگشت به بازار دیگر به سادگی گذشته نخواهد بود.

ایران سال‌ها مزیت مهمی در بازار چین داشت چون نفت ارزان، مشتری ثابت و شبکه‌ای از پالایشگاه‌های مستقل به خرید نفت تحریمی عادت کرده بودند. حالا اما بخشی از همین بازار در حال امتحان کردن گزینه‌های دیگر است.عراق با تخفیف سنگین وارد می‌شود، روسیه با نفت شرق خود سهم می‌گیرد و چین نیز همزمان ذخایر خود را مدیریت می‌کند.

از طرف دیگر، عراق در حال افزایش قدرت چانه‌زنی خود در اوپک نیز هست. بغداد خواهان سهمیه تولید بالاتری است و استدلال می‌کند ظرفیت تولیدش افزایش یافته است. نشست‌های آینده اوپک‌پلاس قرار است درباره ظرفیت واقعی اعضا و سهم تولید آنها در سال ۲۰۲۷ تصمیم بگیرد؛ بنابراین بغداد فقط در بازار چین فعال‌تر نشده، بلکه در داخل اوپک نیز به دنبال سهم بیشتری از بازار است. 

در سوی دیگر، ایران با یک تناقض جدی مواجه است چرا که نفت کشور هنوز مشتری دارد، اما توان رساندن آن به مشتری کاهش یافته است. چین هنوز نفت ایران را می‌خواهد، اما خرید نفت ایران برای پالایشگر چینی دیگر مانند گذشته ساده نیست. در همین فاصله،عراق توانسته بخشی از نفت خود را با تخفیف وارد همان بازار کند.

پس شاید دقیق‌ترین تعبیر این نباشد که عراق جای ایران را در چین گرفته است ولی می توان متصور بود که چینی ها در حال ترک اعتیاد به نفت ایران با داروی عراقی هستند. هنوز برای چنین حکمی زود است. تعبیر دقیق‌تر این است که عراق در حال پر کردن بخشی از صندلی خالی ایران در بازار چین است واگر محدودیت صادرات نفت ایران ادامه پیدا کند، این صندلی دیگر برای تهران خالی نمی ماند.بازار نفت حافظه کوتاهی دارد؛ اما قراردادهای نفتی هوش و حواس بیشتری دارند.