جنگ، ناترازی بنزین را باز به رخ همه کشاند

فرزین سوادکوهی
چند روزی از فروکش کردن نسبی تنش‌های نظامی در منطقه می‌گذرد، اما یکی از مهم‌ترین پیامدهای این بحران، نه در میدان نبرد، بلکه در اتاق‌های تصمیم‌گیری صنعت انرژی خود را نشان داده. در روزهایی که دوباره زمزمه‌هایی درباره اصلاح قیمت بنزین، مدیریت مصرف و آینده نظام یارانه سوخت به گوش می‌رسد، یک پرسش اساسی بیش از گذشته مطرح شده و آن اینکه آیا جنگ اخیر فقط امنیت تأسیسات انرژی را تهدید کرد یا بار دیگر نشان داد که توازن شکننده میان تولید و مصرف بنزین، به یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط اقتصاد انرژی ایران تبدیل شده است؟

واقعیت این است که تاکنون هیچ تصمیم رسمی درباره افزایش قیمت بنزین اعلام نشده و مسئولان نیز بارها تأکید کرده‌اند که برنامه‌ای برای تغییر نرخ سوخت ابلاغ نشده است. با این حال، همزمان با بازگشت آرامش نسبی، بحث ناترازی بنزین دوباره در محافل کارشناسی، رسانه‌ها و حتی اظهارنظر برخی مسئولان پررنگ شده واین همان موضوعیست که نشان می‌دهد مسئله اصلی، صرفاً قیمت نیست، بلکه آینده امنیت انرژی کشور احساس خطر کرده است.
ایران، امروز یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان بنزین در منطقه محسوب می‌شود و طی سال‌های گذشته با توسعه پالایشگاه‌هایی مانند ستاره خلیج فارس، توانست در برهه ای وابستگی خود به واردات را تا حد زیادی کاهش دهد. با این حال، افزایش مداوم تعداد خودروهای پرمصرف، رشد مصرف، پایین بودن نسبی قیمت سوخت و قاچاق، موجب شده است فاصله میان تولید و مصرف در برخی روزهای سال به کمترین میزان خود برسد. بر اساس آمارهای رسمی،ظاهرا گفته می شود تولید روزانه بنزین کشور در ماه‌های اخیر در محدوده حدود ۱۱۵ تا ۱۲۰ میلیون لیتر قرار داشته، در حالی که مصرف در روزهای اوج سفر یا تعطیلات از ۱۳۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است. این فاصله، همان ناترازی‌ای است که کارشناسان سال‌ها درباره آن هشدار داده‌اند.

جنگ چه چیزی را آشکار کرد؟

شاید مهم‌ترین درس بحران اخیر این بود که امنیت انرژی، تنها به معنای حفظ تولید نفت و گاز نیست. اگر در شرایط بحرانی بخشی از ظرفیت پالایش، خطوط انتقال فرآورده یا شبکه توزیع با اختلال روبه‌رو شود، کشوری که مصرف روزانه بسیار بالایی دارد، با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهد شد. حتی اگر پالایشگاه‌ها آسیب مستقیم نبینند، صرف افزایش ریسک می‌تواند بر حمل‌ونقل سوخت، ذخیره‌سازی، توزیع و مدیریت بازار اثر بگذارد.
در جریان تنش‌های اخیر، صنعت پالایش ایران توانست بطور نسبی از بروز اختلال گسترده در عرضه بنزین جلوگیری کند؛ اما همین تجربه بار دیگر نشان داد که فاصله اندک میان تولید و مصرف، حاشیه امنیت این بخش را کاهش داده است. هرچه این فاصله کمتر باشد، انعطاف‌پذیری کشور در برابر بحران‌های پیش‌بینی‌نشده نیز کاهش می‌یابد.
از همین رو، برخی کارشناسان معتقدند بحث اصلاح ساختار مصرف سوخت، دیگر تنها یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه به بخشی از راهبرد امنیت انرژی کشور تبدیل شده. به بیان دیگر، اگر کشوری نتواند میان ظرفیت تولید و میزان مصرف تعادل برقرار کند، در هر بحران منطقه‌ای، هزینه بیشتری برای حفظ ثبات بازار داخلی خواهد پرداخت.
همین جاست که بحث افزایش قیمت بنزین دوباره وارد فضای رسانه‌ای می‌شود. اما برخلاف تصور عمومی، تقریباً همه کارشناسان انرژی بر یک نکته اتفاق نظر دارند؛ اصلاح قیمت، تنها یکی از ابزارهای مدیریت مصرف است و نه همه راه‌حل.

در کنار اصلاح احتمالی قیمت، گزینه‌های دیگری نیز بارها مطرح شده‌اند؛ از جمله توسعه حمل‌ونقل عمومی، نوسازی ناوگان فرسوده، افزایش بهره‌وری خودروهای داخلی، مقابله با قاچاق سوخت، توسعه خودروهای دوگانه‌سوز و برقی و همچنین افزایش ظرفیت پالایشگاه‌ها. بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگر این مجموعه اقدامات همزمان اجرا نشود، تغییر قیمت به تنهایی نمی‌تواند مشکل ناترازی را به طور پایدار حل کند.
از سوی دیگر، تجربه سال‌های گذشته نشان داده که هرگونه تصمیم درباره قیمت سوخت، آثار اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای دارد و به همین دلیل، دولت‌ها معمولاً با احتیاط فراوان به این موضوع ورود می‌کنند. به همین دلیل نیز تا این لحظه، آنچه در فضای رسانه‌ای مطرح است، بیشتر در حد گمانه‌زنی‌ها و تحلیل‌های کارشناسی است و نه یک تصمیم قطعی.
حالا دیگر به همه ثابت شده امنیت انرژی فقط با افزایش تولید تأمین نمی‌شود و شاید یکی از مهم‌ترین پیام‌هایی که بحران اخیر برای سیاست‌گذاران صنعت انرژی داشت، این بود که امنیت سوخت کشور صرفاً به میزان تولید پالایشگاه‌ها وابسته نیست. حتی اگر ظرفیت پالایش افزایش پیدا کند، رشد مداوم مصرف می‌تواند دوباره این مزیت را از بین ببرد.
طی سال‌های گذشته میلیاردها دلار برای توسعه پالایشگاه‌ها، افزایش کیفیت فرآورده‌ها و خودکفایی در تولید بنزین هزینه شده است. این سرمایه‌گذاری‌ها باعث شد ایران در مقطعی از واردکننده بنزین به یکی از تولیدکنندگان بزرگ منطقه تبدیل شود. اما امروز پرسش تازه‌ای مطرح است؛ آیا ادامه این روند، بدون کنترل مصرف، دوباره کشور را به نقطه‌ای نمی‌رساند که ناچار به واردات بیش از پیش شود؟
بسیاری از کارشناسان انرژی معتقدند آنچه امروز بیش از کمبود تولید اهمیت دارد، سرعت رشد مصرف است. افزایش تعداد خودروها، پایین بودن بهره‌وری موتورهای تولید داخل، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، توسعه نامتوازن حمل‌ونقل عمومی و قاچاق سوخت، همگی عواملی هستند که باعث شده‌اند مصرف بنزین با شتاب بیشتری نسبت به ظرفیت تولید افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، حتی اگر پروژه‌های جدید پالایشی نیز به بهره‌برداری برسند، بدون اصلاح الگوی مصرف، این فاصله دوباره در مدت کوتاهی پر خواهد شد.

گران کردن بنزین؛ راه‌حل یا مُسکن؟

همین مسئله موجب شده که با هر بار تشدید ناترازی، دوباره زمزمه افزایش قیمت بنزین مطرح شود. اما واقعیت این است که میان کارشناسان نیز اجماع کاملی درباره این موضوع وجود ندارد.
گروهی معتقدند قیمت پایین بنزین، انگیزه‌ای برای مصرف بی‌رویه ایجاد کرده و اصلاح تدریجی قیمت می‌تواند بخشی از این تقاضا را کنترل کند. در مقابل، گروه دیگری هشدار می‌دهند که اگر اصلاح قیمت بدون توسعه حمل‌ونقل عمومی، بهبود کیفیت خودروها و حمایت از اقشار کم‌درآمد انجام شود، تنها فشار بیشتری بر خانوارها وارد خواهد کرد، بدون آنکه مشکل ناترازی به شکل ریشه‌ای حل شود.
از همین رو، در اغلب تحلیل‌های تخصصی، افزایش قیمت بنزین نه به‌عنوان نخستین راهکار، بلکه به‌عنوان بخشی از یک بسته جامع اصلاحات انرژی مطرح می‌شود؛ بسته‌ای که باید همزمان به کاهش مصرف، افزایش بهره‌وری، توسعه زیرساخت‌ها و اصلاح نظام یارانه سوخت بپردازد.
جنگ اخیر اگرچه وقفه‌ای جدی در تأمین سوخت کشور ایجاد نکرد، اما یک واقعیت مهم را دوباره آشکار ساخت؛ حاشیه امنیت بازار بنزین ایران چندان بزرگ نیست.
هرگونه اختلال در پالایشگاه‌ها، خطوط انتقال فرآورده، شبکه توزیع یا حتی افزایش ناگهانی مصرف در شرایط بحرانی، می‌تواند تعادل بازار را بر هم بزند. به همین دلیل، بسیاری از اهل فن معتقدند که افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی فرآورده‌ها، نوسازی زیرساخت‌های انتقال، متنوع‌سازی منابع تأمین و کاهش شدت مصرف انرژی باید به اندازه ساخت پالایشگاه‌های جدید مورد توجه قرار گیرد.

در واقع، تجربه بحران‌های اخیر نشان داد که مفهوم امنیت انرژی دیگر تنها به معنای تولید بیشتر نیست؛ بلکه به معنای تاب‌آوری بیشتر است. کشوری که بتواند در شرایط بحرانی نیز بدون ایجاد اختلال در عرضه سوخت، نیاز داخلی را تأمین کند، از مزیت راهبردی بالاتری برخوردار خواهد بود.
اینک شاید به همین دلیل باشد که این بحث ، بیش از آنکه بر سر افزایش یا عدم افزایش قیمت بنزین باشد، بر سر آینده نظام انرژی کشور است. تصمیم‌گیران ناچارند میان چند هدف مهم تعادل برقرار کنند.این اهداف بدون شک آیتم هایی مانند حفظ رفاه خانوارها، جلوگیری از رشد بی‌رویه مصرف، کاهش بار مالی یارانه‌های سوخت، حفظ امنیت انرژی و استمرار سرمایه‌گذاری در صنعت پالایش هستند.
همچنین این اهداف، گاه در تعارض با یکدیگر قرار می‌گیرند و همین موضوع باعث شده است که هرگونه تصمیم درباره بنزین، به یکی از پیچیده‌ترین تصمیم‌های اقتصادی کشور تبدیل شود.
آنچه مسلم است، جنگ اخیر یک هشدار مهم برای صنعت انرژی ایران بود؛ هشداری که نشان داد امنیت سوخت، تنها با افزایش تولید تضمین نمی‌شود. اگر شکاف میان تولید و مصرف همچنان عمیق‌تر شود، هر بحران منطقه‌ای می‌تواند این تعادل شکننده را بیش از گذشته تحت فشار قرار دهد.
به قاعده حالا پیش از آنکه بحث افزایش قیمت بنزین مطرح باشد، باید درباره چگونگی مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری و تقویت تاب‌آوری صنعت پالایش تصمیم‌گیری شود. زیرا در نهایت، آنچه امنیت انرژی یک کشور را تضمین می‌کند، فقط تعداد پالایشگاه‌ها نیست؛ بلکه توانایی حفظ تعادل میان تولید، مصرف و مدیریت بحران است.