توسعه رمیله شمالی، ۸۰ هزار هکتار از هورالحمار را از میان برد

توسعه میدان نفتی رمیله شمالی در جنوب عراق، حدود ۸۰۰ کیلومترمربع از اراضی تالابی هورالحمار را از میان برده است؛ برآوردی که «رصدخانه منازعه و محیط‌زیست» با بررسی تصاویر ماهواره‌ای تاریخی منتشر کرده است. این پهنه معادل ۸۰ هزار هکتار است؛ وسعتی که ضرورت بررسی امکان احیای اراضی و بازگرداندن گردش آب را در کنار ادامه تولید نفت مطرح می‌کند.

رمیله در حدود ۵۰ کیلومتری غرب بصره قرار دارد. طبق معرفی رسمی سازمان عملیاتی رمیله، گستره میدان تقریباً ۱۶۰۰ کیلومترمربع است و حدود ۸۰ کیلومتر از شمال به جنوب امتداد دارد. میدان از دو بخش شمالی و جنوبی تشکیل شده و پیوند آن با پهنه تاریخی هورالحمار، به‌ویژه در بخش شمالی، موضوع بررسی‌های محیط‌زیستی بوده است.

رصدخانه منازعه و محیط‌زیست، نهادی پژوهشی شناخته‌شده با نام اختصاری CEOBS، در گزارش سپتامبر ۲۰۲۱ خود، تصاویر ماهواره‌ای سال ۱۹۶۷ را با تصاویر دوره‌های بعد مقایسه کرده است. این نهاد، از دست رفتن حدود ۸۰۰ کیلومترمربع از اراضی تالابی جنوب هورالحمار را به توسعه رمیله شمالی نسبت می‌دهد. این برآورد به تغییرات تاریخی مربوط است؛ تعیین سهم هر دوره و هر بهره‌بردار در آن، به اسناد و نقشه‌های تفصیلی نیاز دارد.

اهمیت این یافته در آن است که پرونده محیط‌زیستی رمیله را از انتشار آلاینده‌ها فراتر می‌برد و به تغییر سرزمین می‌رساند: پهنه‌ای که پیش‌تر تالاب بوده، چگونه به عرصه فعالیت نفتی تبدیل شده است؟ برای پاسخ، باید موقعیت چاه‌ها، جاده‌ها، خاکریزها و تأسیسات در دوره‌های مختلف با نقشه تاریخی تالاب تطبیق داده شود؛ سپس روشن شود کدام مداخلات، ارتباط آبراه‌ها را تغییر داده‌اند و کدام مسیرها قابلیت بازگشایی دارند.

در سوی دیگر این پرونده، وزن اقتصادی رمیله قرار دارد. بنا بر تاریخچه منتشرشده در وب‌سایت رسمی میدان، نفت رمیله در سال ۱۹۵۳ کشف شد و تولید تجاری آن در دسامبر ۱۹۵۴ آغاز شد. سازمان عملیاتی رمیله، میانگین تولید سال ۲۰۲۵ را حدود یک میلیون و ۳۷۰ هزار بشکه در روز اعلام کرده است؛ حجمی نزدیک به نیم‌میلیارد بشکه در سال که اهمیت میدان را برای درآمد نفتی عراق نشان می‌دهد.

عملیات کنونی میدان از طریق سازمان عملیاتی رمیله، ROO، انجام می‌شود. بر اساس توضیحات رسمی شرکت انرژی بصره، این شرکت که متعلق به بی‌پی و پتروچایناست، از ژوئن ۲۰۲۲ نقش پیمانکار راهبر قرارداد خدمات فنی را بر عهده گرفته و در کنار شرکت دولتی نفت بصره فعالیت می‌کند. این ساختار، طرف‌های پاسخ‌گو درباره عملکرد امروز میدان را مشخص می‌کند؛ هرچند انتساب خسارت‌های تاریخی به شرکت‌های کنونی، مستلزم بررسی زمان وقوع و مسئولیت هر مداخله است.

آب، حلقه دیگر ارتباط رمیله با محیط پیرامون است. پس از دهه‌ها برداشت نفت، حفظ فشار مخزن به تزریق آب وابسته شده است. سازمان عملیاتی رمیله می‌گوید آب شور مورد استفاده را از خور ابوعبدالله، آبراهی منشعب از قرمة‌علی، تأمین می‌کند. این سازمان آب برداشت‌شده را بدون تصفیه قابل‌توجه، نامناسب برای آشامیدن توصیف می‌کند؛ اما ارزیابی اثر برداشت بر اکوسیستم، همچنان به انتشار حجم برداشت، جریان فصلی و داده‌های شوری نیاز دارد.

طبق اعلام همین سازمان، نخستین واحد تزریق مجدد آب همراه نفت در سال ۲۰۲۴ تکمیل شده است. در این فرایند، آبی که همراه نفت از مخزن خارج می‌شود، پس از جداسازی دوباره به زیرزمین بازمی‌گردد. این روش می‌تواند نیاز میدان به برداشت آب از محیط را کاهش دهد. میزان تحقق این هدف، تنها با انتشار آمار واقعی بازیافت و مقایسه برداشت پیش و پس از راه‌اندازی واحد روشن می‌شود.

مشعل‌های گاز نیز بخش دیگری از پرونده محیط‌زیستی میدان‌اند. پژوهش حسین طالب خریبش و نایف محمد عزیز، پژوهشگران دانشگاه بصره، که در سال ۲۰۲۴ در مجله «EnvironmentAsia» منتشر شد، کیفیت هوا را در شش ایستگاه بررسی کرده است. چهار ایستگاه در فاصله حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ متری مشعل‌های رمیله شمالی قرار داشتند. پژوهش، آلودگی هوا و تفاوت غلظت آلاینده‌ها میان ایستگاه‌ها را ثبت کرده، اما برای بخشی از ذرات، نقش گردوغبار طبیعی و فعالیت ساختمانی را نیز مطرح می‌کند. از این‌رو تعیین سهم مشعل‌ها در آلودگی مناطق مسکونی، نیازمند پایش مستمر و تفکیک منابع انتشار است.

برای پیگیری سرنوشت هورالحمار، سه دسته داده تعیین‌کننده‌اند: نقشه تغییر کاربری اراضی تالابی در محدوده رمیله شمالی، تراز برداشت و بازیافت آب میدان، و نتایج مستقل پایش آلاینده‌ها. شرکت نفت بصره، سازمان عملیاتی رمیله و نهادهای آب و محیط‌زیست عراق باید روشن کنند چه بخشی از پهنه ازدست‌رفته قابلیت احیا دارد و آیا برای بازگرداندن گردش آب، برنامه‌ای با بودجه، زمان‌بندی و مسئول مشخص تدوین شده است.