جنگ نفتکش‌ها در سایه محاصره نفتی پنهان کوبا / آیا بعد از ونزوئلا، هاوانا قربانی سیاست‌های تحریمی ترامپ می‌شود؟

به گزارش تجارت نیوز، نیویورک تایمز با انتشار یادداشتی نوشت: کوبا با نخستین محاصره مؤثر ایالات متحده از زمان بحران موشکی کوبا روبه‌رو شده و ذخایر سوختش با سرعت نگران‌کننده‌ای رو به پایان است؛ روندی که این کشور را در آستانه بحران انسانی و دولتش را در مرز فروپاشی قرار داده است.

بر اساس تحلیل نیویورک‌تایمز از داده‌های کشتیرانی و تصاویر ماهواره‌ای، نفتکش‌های کوبایی در ماه‌های اخیر به‌ندرت از سواحل جزیره خارج شده‌اند، متحدان نفت‌خیز ارسال محموله را متوقف کرده یا حاضر به کمک نیستند و ارتش آمریکا کشتی‌هایی را که به کوبا سوخت می‌رساندند توقیف کرده است.

محاصره‌ای اعلام‌نشده، اما واقعی
نیویورک تایمز در ادامه این یادداشت آورد: در روزهای گذشته، کشتی‌هایی که در دریای کارائیب به‌دنبال ارسال سوخت برای کوبا سرگردان بوده‌اند، یا دست خالی برگشته‌اند یا توسط مقامات آمریکایی متوقف شده‌اند. هفته گذشته، یک نفتکش مرتبط با کوبا پنج روز تمام سوخت سوزاند تا به بندر کوراسائو برسد، اما طبق داده‌های ردیابی کشتی، بدون آن‌که محموله‌ای بار بزند آنجا را ترک کرد.

سه روز بعد، گارد ساحلی آمریکا نفتکشی حامل نفت کوره کلمبیا که در فاصله تنها ۷۰ مایلی کوبا بود، را رهگیری و متوقف کرد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، وعده داده «هر قطره نفت» راهی کوبا را متوقف خواهد کرد، هرچند دولت او هنوز رسما از سیاست خود تحت عنوان «محاصره» یاد نکرده است. با این حال، آنچه روی زمین – و در دریا – رخ می‌دهد، عملاً کارکرد یک محاصره تمام‌عیار را دارد.

ترامپ ماه گذشته با امضای یک فرمان اجرایی، کشورهای تامین کننده نفت برای کوبا را به وضع تعرفه تهدید کرد؛ اقدامی که موفق شده کشورهایی نظیر مکزیک را – با وجود تمایل به کمک – از اعزام نفتکش به هاوانا منصرف کند. هم‌زمان، بزرگ‌ترین کشتی‌های نظامی آمریکا در کارائیب طی دهه‌های اخیر، در آب‌های اطراف کوبا گشت می‌زند؛ همان ناوگانی که پیش از این وظیفه قطع صادرات و واردات نفت ونزوئلا را پیش از دستگیری نیکلاس مادورو، رهبر آن کشور، بر عهده داشت.

یک مقام آمریکایی که به شرط ناشناس ماندن صحبت کرده، تأیید کرده که توقیف نفتکش‌‎ها به سمت کوبا در هفته گذشته بخشی از یک «محاصره» است که دولت ترامپ هنوز آن را علنا اعلام نکرده است. فالتون آرمسترانگ، تحلیلگر کهنه‌کار امور آمریکای لاتین در سیا، نیز براین باور است که: «ما که سال‌هاست تحولات کوبا را دنبال می‌کنیم، همیشه در برابر استفاده از واژه محاصره مقاومت کرده‌ایم، اما این بار واقعاً با یک محاصره روبرو هستیم.»

کاخ سفید از اظهار نظر خودداری کرده و سخنگوی دولت کوبا نیز به درخواست‌ها برای واکنش پاسخی نداده است.

هشدار سازمان ملل و دولت بر لبه پرتگاه
سازمان ملل سیاست جدید واشنگتن را نقض حقوق بین‌الملل دانسته و تاکید کرده این رویکرد رنج ۱۱ میلیون شهروند کوبا را تشدید کرده است. این فشار همزمان حاکمیت کمونیستی جزیره را در موقعیتی متزلزل قرار داده است. آرمسترانگ این وضعیت را «بزرگ‌ترین گام از زمان بحران موشکی کوبا» توصیف می‌کند؛ بحران ۱۳ روزه‌ای که در سال ۱۹۶۲ با محاصره دریایی این کشور توسط نیروی دریایی آمریکا جهان را تا آستانه رویارویی هسته‌ای برد.

او تاکید کرد: «این‌بار هم کوبایی‌ها ناگزیر خواهند شد تصمیم بگیرند که آیا تسلیم شوند یا نه». میگل دیاس‌کانل، رئیس‌جمهور کوبا نیز گفته آماده گفت‌وگو با واشنگتن است و هم‌زمان وعده داده راه‌هایی برای دور زدن محاصره پیدا خواهد کرد. او این ماه به خبرنگاران گفت: «تمام تلاشمان را می‌کنیم تا کشور دوباره به سوخت برسد. باید بسیار سخت، بسیار خلاق و بسیار هوشمندانه کار کنیم تا بر این موانع غلبه کنیم».

برای فهم این‌که آیا هنوز سوختی به جزیره می‌رسد یا نه، نیویورک‌تایمز با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های ردیابی کشتی‌ها، سوابق بندری و گفت‌وگو با منابع متعدد، مسیر نفتکش‌های مرتبط با کوبا را زیر ذره‌بین قرار داد. نتیجه روشن است: رفت‌وآمد نفتکش‌ها به کوبا تقریبا متوقف شده و تنها تعداد اندکی از کشتی‌ها که برای یافتن سوخت از بندری به بندر دیگر رفته‌اند، همگی در نهایت در تور سیاست‌های جدید واشنگتن گیر افتاده‌اند.

ماجرای «اوشن مرینر»
۲۹ ژانویه، ترامپ با اعلام وضعیت اضطراری ملی، کوبا را «لانه جاسوسان و تروریست‌ها» توصیف و تهدید کرد علیه هر کشوری که فرآورده‌های نفتی به این کشور ارسال کند تعرفه وضع خواهد کرد.

همان روز، نفتکشی به نام «Ocean Mariner» در بندر بارانکیای کلمبیا پهلو گرفت و ۸۴ هزار و ۵۷۹ بشکه نفت کوره بار زد. این کشتی که پیش‌تر نیز به‌طور منظم برای کوبا نفت حمل می‌کرد – و آخرین محموله نفتی جزیره را ۹ ژانویه از مکزیک رسانده بود – هنگام خروج از کلمبیا مقصد خود را جمهوری دومینیکن اعلام کرد. 12 روز بعد، یعنی ۱۰ فوریه، کشتی مسیرش را به سمت کوبا تغییر داد.

سپیدار سیستم – چرخشی
در ۱۱ فوریه، تنها در فاصله ۶۵ مایلی سواحل کوبا، اوشن مرینر ناگهان دور زد؛ داده‌های ردیابی نشان می‌دهد کشتی احتمالاً متوجه تعقیب خود شده بود. روز بعد، یک شناور گارد ساحلی آمریکا در کنار نفتکش ظاهر شد. خدمه گارد ساحلی از مقصد کشتی پرسیدند و اوشن مرینر در پاسخ گفت راهی جمهوری دومینیکن است، در حالی که در موقعیت جغرافیایی قرار داشت که با آن مسیر اعلامی هم‌خوانی نداشت.

گارد ساحلی نزدیک به دو روز در کنار اوشن مرینر حرکت کرد و سرانجام آن را تا آب‌های جمهوری دومینیکن اسکورت کرد؛ جایی که کشتی چند روزی، با مخازنی پر از سوخت، لنگر انداخت. پنج‌شنبه گذشته، یک شناور دیگر گارد ساحلی این‌بار کشتی را به سمت شمال، به سوی باهاما همراهی کرد؛ مقصدی که خود اوشن مرینر نیز در سیستم ردیابی ثبت کرده است.

زمانی که آمریکا اواخر سال گذشته نفتکش‌های ونزوئلایی را توقیف می‌کرد، برخی از آن کشتی‌ها نیز محموله خود را به باهاما منتقل می‌کردند.

حلقه محاصره تنگ‌تر می‌شود
در خود کوبا، مردم با خاموشی‌های مکرر برق، کمبود شدید بنزین و گاز مایع و کاهش ذخایر گازوئیل – که تامین کننده برق بسیاری از پمپ‌های آب کشور است – دست و پنجه نرم می‌کنند. زباله‌ها در خیابان‌ها تلنبار شده، قیمت مواد غذایی سر به فلک کشیده، مدارس کلاس‌ها را لغو می‌کنند و بیمارستان‌ها ناچارند عمل‌های جراحی را به تعویق بیندازند.

تحریم‌های آمریکایی از دهه‌ها پیش زندگی در کوبا را دشوار کرده، اما به گفته کارشناسان و مقام‌های بین‌المللی، امروز یکی از تاریک‌ترین مقاطع است. خورخه پیینیون، مدیر برنامه انرژی آمریکای لاتین و کارائیب در دانشگاه تگزاس در آستین و مدیر پیشین صنعت نفت، برآورد کرده که ذخایر سوخت کوبا تا اواسط مارس به پایان برسد؛ وضعیتی که می‌تواند جرقه ناآرامی‌های اجتماعی را بزند، ناآرامی‌هایی که موجودیت نظام را به خطر خواهد انداخت. به خصوص آن‌که تقریبا تمام انرژی کوبا بر پایه نفت و فرآورده‌های نفتی استوار است.

متحدانی که عقب کشیدند
کوبا امروز تقریباً بدون راه نجات مانده است. ونزوئلا تامین‌کننده اصلی سابق اکنون عملاً زیر کنترل آمریکا قرار دارد و صادراتش به کوبا به شدت کاهش یافته است. روسیه اخیراً وعده ارسال نفت به کوبا را مطرح کرده، اما هنوز اثری از نفتکش‌های روسی در مسیر کارائیب دیده نمی‌شود. دیگر صادرکنندگان نفت دوست هاوانا – از برزیل گرفته تا آنگولا و الجزایر – نیز بنا به گفته پیینیون، از ورود به این بازی پرهزینه خودداری کرده‌اند. او می‌پرسد: «این کشورها خود با مشکلاتشان درگیرند؛ چرا باید کاخ سفید را علیه خود تحریک کنند؟»

پس از آن‌که آمریکا کنترل شبکه نفتی ونزوئلا را در دست گرفت، مکزیک به مهم‌ترین منبع سوخت کوبا تبدیل شد، اما تهدید تعرفه‌های تنبیهی ترامپ باعث شد مکزیک نیز صادرات نفت به کوبا را متوقف کند. اقتصاد مکزیک به‌شدت به بازار آمریکا وابسته است و این کشور هم‌زمان سرگرم مذاکره با واشنگتن بر سر تمدید یک توافق تجاری رو به پایان است. کلودیا شاینباوم، رئیس‌جمهور مکزیک، تلاش کرده میان فشار اقتصادی و تعهدات سیاسی تعادل برقرار کند: او ضمن ارسال کمک‌های بشردوستانه به کوبا و اعلام آمادگی برای میانجی‌گری، تاکید کرده: «نمی‌توان ملتی را این‌گونه خفه کرد».

سفر بی‌حاصل به کوراسائو و جامائیکا
تحلیل نیویورک‌تایمز نشان می‌دهد که در غیاب تامین‌کنندگان بزرگ، کوبا به سراغ همسایگان کوچک‌تر خود در کارائیب رفته است. ۹ فوریه، نفتکشی به نام گاز اکسلرو (Gas Exelero) از کوبا راهی کوراسائو شد؛ سفری پنج‌روزه که برای کشوری در بحران سوخت، بهای سنگینی داشت؛ و ظاهرا همه آن سوخت فقط برای یک رفت‌وبرگشت بی‌نتیجه مصرف شد.

کشتی تنها ۹ ساعت در بندر کوراسائو پهلو گرفت و سپس بدون آن‌که طبق داده‌های عمق آبخور (نشانگر میزان بارگیری) وزن اضافه‌ای پیدا کند، جزیره را ترک کرد؛ داده‌ها همچنین نشان می‌دهد کشتی در اسکله‌ای قرار گرفت که امکان سوخت‌گیری برای بازگشت را فراهم می‌کند، اما برای بارگیری محصول مناسب نیست. مقام‌های کوراسائو به درخواست‌ها برای توضیح پاسخی نداده‌اند.

گاز اکسلرو سپس به جامائیکا رفت و از ۱۷ فوریه تاکنون در لنگرگاه نزدیک بندر کینگستون، پایتخت، متوقف مانده است. این کشتی دست‌کم چهارمین نفتکشی است که با کوبا مرتبط دانسته شده و از اکتبر تاکنون در این نقطه لنگر انداخته است. دلیل توقف مکرر این کشتی‌ها در آب‌های جامائیکا روشن نیست؛ داده‌های ردیابی و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد نه در اسکله پهلو گرفته‌اند – جایی که تنها پالایشگاه نفت این کشور قرار دارد – و نه وزنشان تغییر کرده است.

کامینا جانسون اسمیت، وزیر خارجه جامائیکا، هفته گذشته به خبرنگاران گفت کوبا برای خرید سوخت از جامائیکا درخواستی مطرح نکرده و این کشور دست‌کم در ده سال گذشته سوختی به کوبا نفروخته، هرچند داده‌های تجاری نشان می‌دهد تا سال ۲۰۲۳ بزرگ‌ترین صادرات جامائیکا به کوبا فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده بوده است. کارشناسان حمل‌ونقل دریایی احتمال می‌دهند این کشتی‌ها در این توقف‌های کوتاه، صرفا برای تعویض خدمه یا رفع و رجوع پیچیدگی‌های لجستیکی مربوط به فعالیت در کوبا مورد استفاده قرار گیرند.

در شبکه‌های اجتماعی نیز نشانه‌هایی از این رفت‌وآمدها دیده می‌شود. در سال ۲۰۲۴، حساب فیس‌بوکی منسوب به یک ملوان فیلیپینی یکی از این کشتی‌ها، عکسی از ۱۵ نفر در یک سالن غذاخوری کشتی منتشر کرد که آماده خوردن «لچون» – خوک بریان، غذای جشن در کوبا و فیلیپین – بودند؛ همه آنها تی‌شرت‌هایی یک‌شکل با طرح جامائیکا بر تن داشتند. این تصویر کوچک، شاید بهترین نماد وضعیت امروز کوبا است: خدمه‌ای که در یک کشتی معلق میان بندرها جشن می‌گیرند، در حالی که کشوری در ساحل دوردست، در تاریکی و کمبود سوخت، منتظر محموله‌ای است که هرگز نمی‌رسد.