نفت پس از جنگ؛ بازسازی زیرساخت‌ها یا بازسازی محیط‌زیست؟

کارشناس محیط‌زیست، با اشاره به پیامدهای زیست‌محیطی آسیب به تأسیسات نفتی در جریان جنگ، بر ضرورت توجه هم‌زمان به بازسازی زیرساخت‌های انرژی و احیای محیط‌زیست تأکید کرد.

امیرعلی وحدت در گفت و گو با «نفت خبر» اظهار کرد: بازگشت تأسیسات نفتی به چرخه تولید، بدون ارزیابی آلودگی‌های احتمالی و برنامه‌ریزی برای پاک‌سازی مناطق آسیب‌دیده، می‌تواند هزینه‌های زیست‌محیطی جنگ را برای سال‌ها به جوامع محلی و نسل‌های آینده منتقل کند.

وی با بیان اینکه آسیب به تأسیسات نفتی تنها به تخریب تجهیزات و کاهش ظرفیت تولید محدود نمی‌شود، گفت: آتش‌سوزی مخازن نفت و فرآورده‌های نفتی، آسیب به خطوط انتقال و نشت مواد هیدروکربنی می‌تواند پیامدهایی برای کیفیت هوا، خاک و منابع آب به همراه داشته باشد. در زمان وقوع آتش‌سوزی، ترکیبات مختلفی از جمله ذرات معلق، دوده و ترکیبات آلی فرار وارد جو می‌شوند. از سوی دیگر، بخشی از آلاینده‌ها ممکن است از طریق بارندگی یا نفوذ به زمین به منابع آب و خاک منتقل شوند.

این کارشناس اظهار کرد: ارزیابی خسارت‌های ناشی از جنگ باید فراتر از برآورد خسارت‌های فیزیکی و اقتصادی تأسیسات باشد و ابعاد زیست‌محیطی این آسیب‌ها را نیز دربرگیرد.

این کارشناس محیط‌زیست درباره ماندگاری آلودگی‌های ناشی از آتش‌سوزی مخازن نفتی نیز گفت: ماندگاری آلودگی به نوع ماده منتشرشده، حجم انتشار، ویژگی‌های جغرافیایی منطقه و شرایط آب‌وهوایی بستگی دارد. برخی آلاینده‌ها در مدت کوتاهی در هوا پراکنده می‌شوند، اما بعضی ترکیبات می‌توانند در خاک و رسوبات باقی بمانند و در بلندمدت بر اکوسیستم و سلامت موجودات زنده اثر بگذارند.

وحدت افزود: نمی‌توان با پایان آتش‌سوزی یا پاک‌سازی ظاهری محل، پرونده آلودگی را مختومه دانست. نمونه‌برداری از خاک و آب و پایش دوره‌ای مناطق آسیب‌دیده برای تعیین ابعاد واقعی خسارت ضروری است.

وی با تأکید بر ضرورت در نظر گرفتن ملاحظات زیست‌محیطی در برنامه بازسازی تأسیسات نفتی اظهار کرد: بازسازی باید با ارزیابی جامع خسارت‌های زیست‌محیطی آغاز شود. شناسایی نقاط آلوده، بررسی وضعیت مخازن و خطوط انتقال، نمونه‌برداری از منابع آب و خاک و تعیین محدوده آلودگی از اقدامات اولیه در این مسیر است. پس از آن نیز باید برنامه مشخصی برای پاک‌سازی مناطق آلوده و مدیریت پسماندهای حاصل از عملیات بازسازی تدوین شود.

به گفته وی، در بازسازی تجهیزات باید استانداردهای ایمنی و زیست‌محیطی و فناوری‌های پیشگیری از نشت و انتشار آلاینده‌ها مورد توجه قرار گیرد تا زیرساخت‌های بازسازی‌شده از ایمنی و پایداری بیشتری برخوردار باشند.

این کارشناس محیط‌زیست درباره احتمال تعارض میان سرعت بازسازی و رعایت الزامات زیست‌محیطی نیز گفت: بازگشت سریع ظرفیت تولید از نظر اقتصادی و تأمین انرژی اهمیت دارد، اما نباید به معنای نادیده گرفتن ارزیابی‌های زیست‌محیطی باشد. اگر بازسازی بدون شناسایی آلودگی‌های موجود انجام شود، ممکن است در آینده هزینه‌های بیشتری برای پاک‌سازی و جبران خسارت به وجود آید.

وحدت افزود: توجه به محیط‌زیست نباید به‌عنوان هزینه‌ای اضافی در نظر گرفته شود، بلکه بخشی از الزامات فنی و اقتصادی بازسازی پایدار است.

وی همچنین با اشاره به حساسیت تأسیسات دریایی و خطوط انتقال نفت اظهار کرد: در مناطق دریایی، نشت نفت می‌تواند به اکوسیستم‌های حساس، زیستگاه‌های ساحلی و منابع آبزیان آسیب وارد کند. اهمیت این موضوع در مناطقی مانند خلیج فارس و دریای عمان بیشتر است؛ زیرا آلودگی در محیط‌های دریایی ممکن است تحت تأثیر جریان‌های آب گسترش پیدا کند و به مناطق دیگر منتقل شود.

به گفته وحدت، پایش مستمر خطوط انتقال، پایانه‌های نفتی و تأسیسات ذخیره‌سازی دریایی و همچنین برخورداری از تجهیزات و برنامه‌های واکنش سریع برای مهار آلودگی، از الزامات مدیریت ریسک در این مناطق است.

این کارشناس محیط‌زیست با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در فرآیند بازسازی گفت: لازم است میان وزارت نفت، سازمان حفاظت محیط‌زیست و نهادهای مسئول مدیریت بحران هماهنگی مشخصی وجود داشته باشد. ارزیابی مستقل خسارت‌ها، انتشار نتایج پایش‌های زیست‌محیطی و تدوین برنامه زمان‌بندی برای پاک‌سازی مناطق آلوده می‌تواند به افزایش شفافیت کمک کند.

وی افزود: استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و فناوری‌های سنجش از دور در شناسایی لکه‌های نفتی و پایش تغییرات محیطی نیز می‌تواند دقت و سرعت ارزیابی‌ها را افزایش دهد.

وی خاطرنشان کرد: اگر محیط‌زیست در این فرآیند جایگاه مشخصی نداشته باشد، بخشی از هزینه‌های جنگ در قالب آلودگی و تخریب منابع طبیعی باقی خواهد ماند. هدف باید بازسازی زیرساخت‌هایی باشد که علاوه بر تأمین نیازهای اقتصادی، از نظر زیست‌محیطی نیز ایمن‌تر و پایدارتر باشند.