سی‌ان‌جی؛ سوخت فراموش‌شده

درحالی‌که بحث اصلاح قیمت و سهمیه‌بندی بنزین بار دیگر به یکی از مهم‌ترین موضوعات حوزه انرژی کشور تبدیل شده، شاید پرسش اصلی نه «گران شدن بنزین» بلکه «فراموش شدنCNG » به‌عنوان اهرمی کارآمد در حل ناترازی بنزین باشد. ایران امروز با پارادوکس عجیبی روبه‌رو است؛ از یک‌سو مصرف روزانه بنزین به حدود ۱۳۵‌میلیون لیتر رسیده، درحالی‌که تولید روزانه کشور حدود ۱۱۵‌میلیون لیتر است و این شکاف، دولت را ناگزیر به واردات بنزین (۶۰ سنت برای هر لیتر) یا استفاده از ذخایر اضطراری کرده است. از سوی دیگر، بخش بزرگی از ظرفیت شبکه گسترده CNG که طی ۲۵ گذشته با ۳میلیارد دلار سرمایه‌گذاری ایجاد شده، بلااستفاده مانده است. بر اساس آمارهای ارائه‌شده از سوی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، ظرفیت اسمی شبکه CNG کشور با احتساب حدود ۲۵۰۰ جایگاه فعال به نزدیک ۳۵‌میلیون مترمکعب در روز می‌رسد، اما میزان مصرف روزانه اکنون به حدود ۱۴‌میلیون مترمکعب کاهش یافته است. به عبارت دیگر، کمتر از نیمی از ظرفیت موجود مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ ظرفیتی که در صورت بهره‌برداری مناسب می‌تواند بخش قابل‌توجهی از کمبود بنزین را جبران و دولت را از واردات بی‌نیاز کند.

بحث اصلاح قیمت

آسیب جنگ به زیرساخت‌های انرژی، عدم سرمایه‌گذاری در تولید و افزایش مصرف بنزین طی ماه‌های اخیر، بار دیگر موضوع اصلاح قیمت را به صدر اخبار آورده است. هفته گذشته مالک شریعتی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، اعلام کرد دولت قرار است نرخ سوم بنزین را از ۵هزار تومان به ۱۰هزار تومان افزایش دهد. به گفته کارشناسان، این اقدام می‌تواند مصرف روزانه بنزین را حدود ۶‌میلیون لیتر کاهش دهد و بخشی از ناترازی میان تولید و مصرف را جبران کند. بلافاصله بعد از سخنان شریعتی، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، هرگونه برنامه دولت برای افزایش قیمت بنزین را رد کرد؛ اما تنها چند روز بعد از اظهارنظر اول، وی مجدد اعلام کرد تغییر قیمت یا سهمیه بنزین قطعی است؛ اظهارنظری که بار دیگر گمانه‌زنی‌ها درباره اصلاح بهای سوخت را افزایش داد. در همین حال، محمدصادق عظیمی‌فر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، تلاش کرد این نگرانی‌ها را کاهش دهد. او تاکید کرد دولت قصد ندارد مردم را در موضوع قیمت بنزین غافلگیر کند و اگر تصمیمی در این زمینه گرفته شود، پیش از اجرا به‌صورت شفاف اطلاع‌رسانی خواهد شد. با این حال، او نیز افزود که اگر روند مصرف بی‌رویه ادامه پیدا کند و محدودیت‌های تولید برطرف نشود، ممکن است برای برقراری تعادل در نظام توزیع سوخت، تصمیم‌های مدیریتی اتخاذ شود؛ تصمیم‌هایی که به گفته او، هدفشان کسب درآمد برای دولت نیست، بلکه حفظ امنیت انرژی کشور است.

آیا راه‌حل فقط افزایش قیمت است؟

اقتصاددانان انرژی معتقدند اصلاح قیمت، هرچند می‌تواند در کوتاه‌مدت تقاضا را کاهش دهد، اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده که بدون اصلاح الگوی مصرف و توسعه سوخت‌های جایگزین، اثر آن پایدار نخواهد بود. در همین نقطه است که نام CNG دوباره مطرح می‌شود؛ سوختی که زمانی مهم‌ترین ابزار مدیریت مصرف بنزین محسوب می‌شد اما اکنون سهم آن در سبد سوخت کشور به پایین‌ترین سطح سال‌های اخیر رسیده است.

بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی شرکت ملی پالایش و پخش، سهم CNG در سبد سوخت کشور در سال ۱۴۰۴ تنها حدود ۱۱درصد بوده است. این در حالی است که در سال‌های نه چندان دور مصرف روزانه CNG تا حدود ۲۵‌میلیون مترمکعب نیز افزایش یافته بود، اما اکنون این رقم به کمتر از ۱۴‌میلیون مترمکعب کاهش یافته است.

عدم استقبال مردم از CNG

اگرچه CNG همچنان ارزان‌ترین سوخت حمل‌ونقل کشور محسوب می‌شود (۶۰۰ تومان به ازای هر مترمکعب معادل یک لیتر بنزین به قیمت ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ تومان)، اما دلایل متعددی باعث شده جذابیت آن برای مصرف‌کنندگان کاهش یابد. نخستین دلیل، کاهش انگیزه اقتصادی است. در سال‌هایی که اختلاف قیمت بنزین و CNG بسیار زیاد بود، تبدیل خودرو به دوگانه‌سوز در مدت کوتاهی هزینه خود را جبران می‌کرد. اما امروز با ثابت ماندن طولانی‌مدت قیمت بنزین و تغییر شرایط اقتصادی، بسیاری از مالکان خودرو چنین انگیزه‌ای را از دست داده‌اند. عامل دوم به نگرش مصرف‌کنندگان بازمی‌گردد. بسیاری از رانندگان معتقدند استفاده از CNG موجب کاهش شتاب خودرو، افزایش استهلاک موتور یا کاهش فضای صندوق عقب می‌شود. هرچند بخشی از این برداشت‌ها با فناوری‌های جدید قابل اصلاح است، اما همین ذهنیت بر رفتار مصرف‌کنندگان اثر گذاشته است. عامل سوم نیز به زیرساخت‌ها مربوط می‌شود. اگرچه کشور بیش از ۲هزار جایگاه CNG دارد، اما در برخی شهرها فاصله جایگاه‌ها، زمان نسبتا طولانی سوخت‌گیری و ازدحام در ساعات اوج مصرف، استفاده از این سوخت را برای بسیاری از رانندگان دشوار کرده است. از سوی دیگر، طی سال‌های اخیر سهم خودروهای کارخانه‌ای دوگانه‌سوز نیز کاهش یافته و بسیاری از خودروهای جدید یا تک‌سوز هستند یا مالکان آنها تمایلی به تبدیل خودرو ندارند.

ظرفیتی‌که بلااستفاده مانده

برآوردها نشان می‌دهد امروز از مجموع ۲۶‌میلیون اتومبیل سبک و نیمه‌سنگین بنزین‌سوز، حدود ۴‌میلیون خودرو دوگانه‌سوز در کشور تردد می‌کنند؛ به‌ازای هر ۱۶۰۰خودرو دوگانه‌سوز در کشور یک جایگاه سوخت وجود دارد، رقمی که نشان می‌دهد زیرساخت اولیه استفاده از CNG همچنان موجود است. افزون بر این، ظرفیت شبکه توزیع نیز تقریبا دوبرابر میزان مصرف فعلی است. به بیان دیگر، حتی بدون ساخت جایگاه‌های جدید نیز امکان افزایش قابل‌توجه مصرف CNG وجود دارد. به همین دلیل، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش بر استفاده از ظرفیت‌های مغفول‌مانده این بخش تاکید کرده و از اقدام داوطلبانه برخی جایگاه‌ها برای عرضه رایگان CNG به‌منظور تشویق مردم خبر داده است. به گفته او، افزایش استفاده از این سوخت می‌تواند فشار بر شبکه توزیع بنزین را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد؛ کما اینکه با توزیع بیش از ۶‌میلیارد مترمکعب گاز سی‌ان‌جی در سال گذشته از مصرف ۶‌میلیارد لیتر بنزین در کشور جلوگیری شد.

برنامه دولت برای احیای CNG

اسناد ارائه‌شده از سوی شرکت ملی پالایش و پخش نشان می‌دهد دولت قصد دارد مجموعه‌ای از سیاست‌های غیرقیمتی را برای احیای CNG اجرا کند. این برنامه‌ها شامل پرداخت مطالبات صنعتCNG، افزایش تولید خودروهای دوگانه‌سوز، تبدیل رایگان خودروهای شخصی، تعویض مخازن فرسوده، استانداردسازی تجهیزات، صدور مجوز برای احداث جایگاه‌های جدید و اتصال جایگاه‌ها به سامانه کارت بانکی است. همچنین برقی‌سازی بخشی از ناوگان حمل‌ونقل، توسعه جایگاه‌های شارژ خودروهای برقی، راه‌اندازی سامانه «سوخت من» و عرضه کارت هوشمند سوخت جدید نیز از دیگر اقداماتی است که با هدف کاهش فشار بر مصرف بنزین دنبال می‌شود. در کنار این برنامه‌ها، عظیمی‌فر استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی، کاهش سفرهای غیرضروری، نگهداری مناسب خودروها و رعایت سرعت مجاز را نیز از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت مصرف سوخت دانسته است.

آیا CNG می‌تواند ناترازی بنزین را از بین ببرد؟

پاسخ کارشناسان منفی است؛ اما این سوخت می‌تواند بخش مهمی از مشکل را کاهش دهد. اگر تنها بخشی از ظرفیت خالی شبکه CNG فعال شود، امکان جایگزینی چند‌میلیون لیتر بنزین در روز وجود خواهد داشت؛ رقمی که می‌تواند نیاز کشور به واردات بنزین را کاهش دهد و فشار بر پالایشگاه‌ها را کم کند. در واقع، CNGبه‌تنهایی راه‌حل نهایی بحران بنزین نیست، اما بدون احیای آن نیز مدیریت ناترازی دشوار خواهد بود. افزایش قیمت بنزین، هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت مصرف را کاهش دهد، اما اگر همزمان جایگزینی مطمئن، در دسترس و مورد استقبال مردم وجود نداشته باشد، اثر آن پایدار نخواهد ماند.

یک انتخاب راهبردی

واقعیت این است که ایران امروز با دو گزینه روبه‌روست یا همچنان با اتکا به ابزار قیمت، مصرف بنزین را مدیریت کند یا همزمان ظرفیت عظیم CNG را که طی سال‌ها با هزینه‌های سنگین ایجاد شده، دوباره به چرخه مصرف بازگرداند. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد موفقیت در مدیریت مصرف سوخت، تنها با افزایش قیمت به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های مکمل شامل توسعه زیرساخت، ایجاد مشوق‌های اقتصادی، نوسازی ناوگان و جلب اعتماد مصرف‌کنندگان است. شاید مهم‌ترین پرسش پیش روی سیاستگذار نیز همین باشد: چرا سوختی که روزگاری مهم‌ترین ابزار کاهش مصرف بنزین بود، امروز به یک ظرفیت بلااستفاده تبدیل شده است؟ پاسخ به این پرسش، می‌تواند نه تنها آینده CNG، بلکه مسیر سیاستگذاری انرژی کشور در سال‌های پیش رو را نیز مشخص کند.