تغییر اقلیم در کمین میادین نفتی ایران

پویا فرحانی، کارشناس محیط‌زیست، با اشاره به افزایش مخاطرات اقلیمی در مناطق نفت‌خیز ایران می‌گوید: تمرکز بخش مهمی از فعالیت‌های نفتی کشور در مناطق گرم و کم‌آب جنوب و جنوب‌غرب، این صنعت را در برابر پیامدهایی مانند افزایش دما، تنش آبی، تغییر الگوی بارش و بالا آمدن سطح آب دریاها آسیب‌پذیر کرده است؛ مخاطراتی که می‌توانند هزینه نگهداری تأسیسات، پایداری خطوط انتقال و امنیت سرمایه‌گذاری در میادین نفتی را تحت تأثیر قرار دهند.

تغییر اقلیم دیگر یک مسئله محیط‌زیستی نیست و به‌تدریج به یکی از متغیرهای اثرگذار بر اقتصاد انرژی و امنیت زیرساخت‌های صنعتی تبدیل شده است. صنعت نفت، از مرحله اکتشاف و استخراج تا فرآورش، ذخیره‌سازی و انتقال، به زیرساخت‌هایی وابسته است که عملکرد آنها به شرایط دما، رطوبت، دسترسی به آب و پایداری زمین وابستگی دارد.

پویا فرحانی، کارشناس محیط‌زیست، در این زمینه به «نفت خبر» گفت: افزایش مخاطرات اقلیمی می‌تواند علاوه بر تحمیل هزینه‌های مستقیم به شرکت‌های نفتی، ریسک اختلال در زنجیره تولید و عرضه انرژی را نیز افزایش دهد. به گفته وی، این مسئله برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های بالادستی نفت در استان‌های جنوبی و جنوب‌غربی، به‌ویژه خوزستان و مناطق پیرامونی خلیج فارس، متمرکز شده است.

وی افزود: این مناطق از یک سو با دمای بالا و محدودیت منابع آب مواجه‌اند و از سوی دیگر، در معرض مخاطرات ساحلی، گردوغبار، بارش‌های شدید و سیلاب قرار دارند. بنابراین، بررسی پیامدهای تغییر اقلیم برای صنعت نفت ایران باید به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی بلندمدت این صنعت تبدیل شود.

گرمای شدید؛ هزینه پنهان بهره‌برداری از میادین نفتی

فرحانی با اشاره به افزایش دما و طولانی‌تر شدن دوره‌های گرمای شدید به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پیامدهای تغییر اقلیم برای صنعت نفت گفت: افزایش دمای محیط می‌تواند بر عملکرد تجهیزات مکانیکی، سامانه‌های خنک‌کننده، تجهیزات الکتریکی، کمپرسورها و تأسیسات فرآورشی اثر بگذارد. در چنین شرایطی، بار حرارتی تجهیزات افزایش پیدا می‌کند و ممکن است نیاز به تعمیرات، نگهداری و کنترل حرارتی نیز بیشتر شود.

وی با اشاره به گزارش اقلیمی ایران که در سال ۲۰۲۴ از سوی مرکز اقلیم و حفاظت مدنی تهیه شده است، افزود: بر اساس این گزارش، میانگین دمای سالانه ایران از دهه ۱۹۵۰ تاکنون حدود ۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. نرخ افزایش دما از دهه ۱۹۵۰ حدود ۰.۳ درجه و از دهه ۱۹۷۰ حدود ۰.۵ درجه سانتی‌گراد در هر دهه گزارش شده است. همچنین در سناریوهای اقلیمی آینده، افزایش قابل‌توجه روزهای بسیار گرم، با دمای بیش از ۳۵ درجه سانتی‌گراد، پیش‌بینی می‌شود.

این کارشناس محیط‌زیست ادامه داد: اهمیت این روند برای صنعت نفت در آن است که بسیاری از تأسیسات استخراج و فرآورش در مناطق گرمسیری قرار دارند. افزایش دمای محیط می‌تواند کارکرد سامانه‌های خنک‌کننده و تهویه را با محدودیت بیشتری مواجه کند و بر شرایط عملیاتی کارکنان در سایت‌های صنعتی و ایمنی فعالیت‌های میدانی نیز اثرگذار باشد.

فرحانی با اشاره به ارزیابی هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم (IPCC) اظهار کرد: بر اساس ارزیابی‌های این نهاد، گرمای شدید می‌تواند به انبساط خطوط لوله نفت و گاز و افزایش خطر آسیب یا گسیختگی آنها منجر شود. همچنین زیرساخت‌های مدفون در برابر تغییر شکل و نشست زمین آسیب‌پذیر هستند. بنابراین، پیامدهای افزایش دما تنها به مصرف بیشتر انرژی برای خنک‌سازی محدود نمی‌شود و می‌تواند بر عمر مفید تجهیزات و هزینه نگهداری آنها نیز اثر بگذارد.

بحران آب؛ چالش جدی برای تداوم تولید

این کارشناس محیط‌زیست، تنش آبی را یکی دیگر از ریسک‌های مهم اقلیمی برای آینده صنعت نفت ایران دانست و گفت: آب در بخش‌های مختلف صنعت نفت، از فرآورش و خنک‌سازی گرفته تا پالایش، تزریق به مخازن و کنترل برخی فرآیندهای صنعتی، نقش دارد. هرگونه محدودیت در دسترسی به منابع آب می‌تواند هزینه تأمین آب صنعتی را افزایش دهد و برنامه‌های توسعه و بهره‌برداری را با چالش مواجه کند.

وی افزود: این موضوع به‌ویژه در مناطقی اهمیت دارد که هم‌زمان با تمرکز تأسیسات نفتی، با فشار بر منابع آب سطحی و زیرزمینی مواجه‌اند. خوزستان به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید نفت کشور، نمونه‌ای از این وضعیت است؛ استانی که فعالیت‌های صنعتی، کشاورزی و شهری آن به منابع آبی مشترکی وابسته‌اند.

فرحانی با اشاره به مطالعه منتشرشده در نشریه Scientific Reports در اکتبر ۲۰۲۵ با عنوان «ارزیابی پیوند آب و انرژی در زیرسیستم تأمین انرژی کشورهای دچار تنش آبی مانند ایران» اظهار کرد: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد منابع آب تجدیدپذیر ایران تحت تأثیر عوامل انسانی و اقلیمی از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به کمتر از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته‌اند. این پژوهش با بررسی زنجیره تأمین انرژی ایران در فاصله سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۷، بر ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب و انرژی تأکید می‌کند.

وی ادامه داد: اگرچه این پژوهش تماماً درباره صنعت نفت نیست و بخش‌های مختلف زنجیره انرژی، از استخراج تا تولید برق، را بررسی می‌کند، اما یافته‌های آن نشان می‌دهد محدودیت آب می‌تواند به یکی از متغیرهای تعیین‌کننده در تداوم فعالیت زیرساخت‌های انرژی تبدیل شود.

این کارشناس محیط‌زیست همچنین به مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در نشریه Energy اشاره کرد و گفت: این پژوهش نشان می‌دهد محدودیت منابع آب در برخی مناطق ایران حتی امکان بهره‌برداری از نیروگاه‌های بخاری موجود را در فصل تابستان با مشکل مواجه کرده است. در این مطالعه، حدود ۲۰۰ منبع آبی در مناطق مختلف کشور بررسی شده و اهمیت هزینه و دسترسی به آب در برنامه‌ریزی توسعه زیرساخت‌های انرژی مورد توجه قرار گرفته است.

فرحانی تأکید کرد: اگرچه این دو پژوهش مستقیماً میزان افت تولید نفت در اثر کم‌آبی را اندازه‌گیری نمی‌کنند، اما یک مسئله مهم را نشان می‌دهند؛ صنعت نفت نمی‌تواند برنامه توسعه و بهره‌برداری خود را مستقل از وضعیت منابع آب مناطق عملیاتی طراحی کند.

تغییر الگوی بارش؛ تهدیدی دوگانه برای خطوط انتقال و تأسیسات

فرحانی با بیان اینکه تغییر اقلیم تنها به افزایش دما و کاهش دسترسی به آب محدود نمی‌شود، گفت: تغییر الگوی بارش، افزایش شدت برخی رخدادهای حدی و تشدید دوره‌های خشکسالی نیز می‌توانند زیرساخت‌های انتقال نفت و گاز را تحت تأثیر قرار دهند.

وی افزود: خشکسالی‌های طولانی‌مدت می‌توانند با تشدید فرونشست زمین و تغییر ویژگی‌های خاک، پایداری برخی زیرساخت‌های مدفون را با مخاطره مواجه کنند. از سوی دیگر، بارش‌های شدید و سیلاب‌های ناگهانی ممکن است موجب آب‌گرفتگی تأسیسات، تخریب مسیرهای دسترسی، فرسایش بستر خطوط لوله و آسیب به تجهیزات مستقر در مناطق کم‌ارتفاع شوند.

این کارشناس محیط‌زیست با اشاره به پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ با استفاده از مدل‌های اقلیمی نسل ششم (CMIP6) و بررسی ۴۱ مدل گردش عمومی جو انجام شده است، اظهار کرد: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد در بسیاری از مناطق ایران، خشکسالی‌های شدید در سناریوهای آینده می‌توانند از نظر شدت و مدت افزایش پیدا کنند. بر اساس این مطالعه، شدت خشکسالی‌های با دوره بازگشت ۱۰۰ ساله در سناریوهای مختلف می‌تواند افزایش قابل‌توجهی داشته باشد؛ هرچند نتایج برای مناطق مختلف کشور یکسان نیست.

وی ادامه داد: این وضعیت به معنای افزایش هم‌زمان دو نوع ریسک برای صنعت نفت است؛ از یک سو دوره‌های طولانی کم‌آبی و از سوی دیگر بارش‌های شدید و سیلاب‌های مقطعی. در چنین شرایطی، طراحی و نگهداری خطوط انتقال، تأسیسات ذخیره‌سازی و مسیرهای دسترسی به میادین نفتی باید متناسب با ارزیابی جدید مخاطرات اقلیمی انجام شود.

سواحل خلیج فارس؛ آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی در برابر بالا آمدن سطح آب

فرحانی با اشاره به مخاطرات ساحلی به‌عنوان یکی دیگر از ابعاد مهم تغییر اقلیم برای صنعت نفت ایران گفت: بخش مهمی از زیرساخت‌های انرژی کشور در سواحل خلیج فارس و مناطق پیرامونی آن قرار دارند؛ مناطقی که علاوه بر تأسیسات نفتی و گازی، میزبان پایانه‌های صادراتی، مخازن ذخیره‌سازی، بنادر و زیرساخت‌های پشتیبان صنعت انرژی هستند.

وی افزود: افزایش سطح آب دریاها، بالا آمدن آب در زمان مد، امواج شدید و توفان‌های ساحلی می‌توانند خطر آب‌گرفتگی و آسیب به این زیرساخت‌ها را افزایش دهند. به همین دلیل، ارزیابی آسیب‌پذیری تأسیسات ساحلی باید در برنامه‌های مدیریت ریسک صنعت نفت مورد توجه قرار گیرد.

این کارشناس محیط‌زیست با اشاره به مطالعه منتشرشده در ژانویه ۲۰۲۴ در نشریه Journal of Environmental Management با عنوان «چارچوب ارزیابی خطر سیلاب ساحلی در شرایط افزایش سطح آب دریا؛ مطالعه موردی خلیج فارس» اظهار کرد: این پژوهش مخاطرات ناشی از افزایش سطح آب دریا را در امتداد سواحل خلیج فارس ایران بررسی کرده است.

وی ادامه داد: بر اساس نتایج این پژوهش، افزایش متوسط سطح نسبی آب دریا در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۵۰، تحت سناریوی انتشار بالای مورد بررسی، حدود ۲۳ سانتی‌متر برآورد شده است. پژوهشگران با در نظر گرفتن مجموعه‌ای از عوامل شامل افزایش سطح دریا، مد، امواج و توفان‌های ساحلی، احتمال آب‌گرفتگی حدود ۵۱۳ کیلومترمربع از اراضی کم‌ارتفاع در محدوده مورد مطالعه را مطرح کرده‌اند.

فرحانی تأکید کرد: این عدد به معنای زیر آب رفتن قطعی تأسیسات نفتی یا کل سواحل خلیج فارس نیست، بلکه نشان‌دهنده گستره بالقوه اراضی در معرض خطر در چارچوب سناریوی مورد مطالعه است. با این حال، یافته‌های این پژوهش اهمیت ارزیابی دقیق موقعیت پایانه‌های نفتی، مخازن ذخیره‌سازی و تأسیسات ساحلی را نشان می‌دهد.

وی افزود: در این میان، پایانه‌های صادراتی و زیرساخت‌های انتقال نفت که به موقعیت جغرافیایی مشخص و دسترسی مستقیم به دریا وابسته‌اند، باید در اولویت ارزیابی آسیب‌پذیری قرار گیرند.

آیا صنعت نفت ایران برای سازگاری با تغییر اقلیم آماده است؟

این کارشناس محیط‌زیست در ادامه با طرح این پرسش که صنعت نفت ایران تا چه اندازه برای سازگاری با شرایط اقلیمی جدید آماده است، گفت: سازگاری اقلیمی در صنعت نفت صرفاً به اجرای پروژه‌های محیط‌زیستی محدود نمی‌شود، بلکه باید در طراحی تأسیسات، انتخاب فناوری، مدیریت منابع آب، نگهداری خطوط انتقال و برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری نیز لحاظ شود.

فرحانی با اشاره به گزارش‌های هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم اظهار کرد: در سطح بین‌المللی، بر ضرورت مقاوم‌سازی زیرساخت‌های انرژی در برابر مخاطرات اقلیمی تأکید شده است. این اقدامات شامل به‌روزرسانی استانداردهای طراحی، ارزیابی دوره‌ای ریسک، توسعه سامانه‌های پایش، افزایش تاب‌آوری شبکه‌های انتقال و پیش‌بینی سناریوهای اختلال در تأمین آب و انرژی است.

وی افزود: برای ایران نیز چند محور می‌تواند در دستور کار قرار گیرد؛ نخست، تهیه نقشه جامع آسیب‌پذیری اقلیمی میادین نفتی و زیرساخت‌های وابسته؛ دوم، توسعه سامانه‌های بازچرخانی آب و استفاده از پساب تصفیه‌شده و منابع غیرمتعارف؛ سوم، مقاوم‌سازی تجهیزات و خطوط انتقال در برابر گرمای شدید، سیلاب و فرسایش؛ و چهارم، لحاظ کردن ریسک‌های اقلیمی در ارزیابی اقتصادی پروژه‌های توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری‌های جدید.

این کارشناس محیط‌زیست با اشاره به ثبت طرح آمادگی تدوین برنامه ملی سازگاری ایران با تغییر اقلیم در صندوق اقلیم سبز در ۳۰ مه ۲۰۲۵ گفت: این برنامه قرار است ظرفیت‌های برنامه‌ریزی و تدوین برنامه‌های سازگاری بخشی را در حوزه‌هایی مانند آب، کشاورزی، انرژی، سلامت و مدیریت ریسک بلایا تقویت کند. حضور بخش انرژی در این برنامه می‌تواند زمینه‌ای برای توجه نظام‌مندتر به آسیب‌پذیری زیرساخت‌های نفت و گاز باشد؛ هرچند ثبت این طرح به معنای تکمیل یا اجرای برنامه سازگاری اختصاصی صنعت نفت نیست.

تغییر اقلیم؛ متغیری تازه در محاسبات اقتصادی نفت

فرحانی در پایان با تأکید بر اینکه پیامدهای تغییر اقلیم برای صنعت نفت ایران باید فراتر از یک چالش محیط‌زیستی مورد توجه قرار گیرد، گفت: افزایش هزینه تعمیر و نگهداری، نیاز به سرمایه‌گذاری در سامانه‌های خنک‌کننده، تأمین آب صنعتی، مقاوم‌سازی خطوط انتقال و حفاظت از تأسیسات ساحلی می‌تواند هزینه تمام‌شده بهره‌برداری از میادین را افزایش دهد.

وی افزود: این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که صنعت نفت ایران برای حفظ ظرفیت تولید و توسعه میادین با نیازهای گسترده سرمایه‌گذاری و نوسازی تجهیزات مواجه است. در چنین شرایطی، نادیده گرفتن ریسک‌های اقلیمی می‌تواند به افزایش هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده و کاهش تاب‌آوری دارایی‌های نفتی منجر شود.

این کارشناس محیط‌زیست خاطرنشان کرد: آینده میادین نفتی ایران تنها به میزان ذخایر زیرزمینی، فناوری استخراج و ظرفیت سرمایه‌گذاری وابسته نیست؛ بلکه توانایی صنعت نفت برای سازگاری با شرایط اقلیمی جدید نیز به یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده پایداری تولید تبدیل خواهد شد. پرسش اصلی این است که آیا ریسک‌های اقلیمی در محاسبات اقتصادی و برنامه‌های توسعه‌ای صنعت نفت ایران جایگاه مشخصی پیدا کرده‌اند یا همچنان هزینه‌های آن پس از وقوع بحران و آسیب به زیرساخت‌ها محاسبه خواهد شد؟