سکوت پرحرف چین در مثلث تهران-واشنگتن-پکن

در سالنی در دهلی‌نو، در هجدهمین اجلاس سران بریکس، شی جین‌پینگ رهبر چین سخنرانی کرد که ظاهراً درباره «مسئولیت‌های مشترک زمانه» بود.

در ایران، یک جمله از آن سخنرانی بار معنایی سنگینی گرفت: گزارش‌هایی مبنی بر «آمادگی چین برای میانجی‌گری» میان تهران و واشنگتن منتشر شد و در فضای مجازی، از جمله در واکنش ولی نصر فرزند حسین نصر از چهره ها اثر گذار سیاسی در آمریکا، بازتاب گسترده‌ای یافت.

اما به گفته حامد وفایی تحلیلگر مسائل چین که رشته‌ توییتی مبسوط درباره این سخنرانی منتشر کرده، آنچه رخ داد نه یک اعلام رسمی میانجی‌گری، بلکه بازتابی نادقیق از جمله‌ای کلی‌تر بود. جمله اصلی شی این بود: «چین مایل است با اعضای بریکس همکاری کند تا نقش بایسته خود را در دستیابی به صلح و آرامش در خاورمیانه و خلیج فارس ایفا کند»؛ عبارتی که فاصله معناداری با پیشنهاد مشخص میانجی‌گری دارد.

نارندرا مودی (Narendra Modi) و شی جین‌پینگ (Xi Jinping) در کنار سایر رهبران جهان.
سه بازیگر، یک بازی نانوشته
نکته‌ای که در میان هیاهوی خبری گم شد -به گفته وفایی- تصویر بزرگ‌تری است: مثلثی که ایران، آمریکا و چین در آن قرار دارند و هر رأس آن بازی متفاوتی دنبال می‌کند.

برای واشنگتن و تل‌آویو، جنگ اخیر علیه ایران هزینه‌های سنگینی داشته که به گفته شی، به سود هیچ‌کس در جامعه بین‌المللی نبوده hsj.

برای پکن، این بحران فرصتی است؛ نه برای ورود مستقیم به عنوان میانجی رسمی، بلکه برای تثبیت جایگاه خود به عنوان معمار آرام یک نظم جایگزین.

و برای تهران، سؤال این است که آیا می‌تواند این تمایل چین به «ایفای نقش» را به ظرفیتی واقعی برای موازنه‌سازی در برابر فشار غربی تبدیل کند؟

وفایی تأکید می‌کند که موضع پکن یک رخداد تازه نبود، بلکه نقطه‌ای از یک فرآیند تدریجی در دیپلماسی غرب‌آسیای چین است که از نخستین روز جنگ دوازده‌روزه آغاز شده و همچنان ادامه دارد.

ناروتانا مودی (Narendra Modi) و ولادیمیر پوتین (Vladimir Putin) در حال کاشت درخت در مراسم BRICS 2026
ابتکاری که کمتر دیده شد
آنچه به باور وفایی اهمیت بیشتری داشت اما در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفت، «دومین ابتکار چهارماده‌ای» شی برای خلیج فارس و خاورمیانه بود؛ طرحی که چند روز پیش از این، شی در قاهره و در دیدار با السیسی نیز مطرح کرده بود و نماینده چین در شورای امنیت سازمان ملل نیز به آن اشاره کرد.

وفایی این روند را یک «پارادایم‌ شیفت آرام» در دیپلماسی چین برای غرب آسیا توصیف می‌کند؛ تغییری که با صدای بلند اعلام نمی‌شود، اما لایه‌به‌لایه در حال شکل‌گیری است؛ به‌ویژه پس از آنچه او آن را بن‌بست تلاش آمریکا و اسرائیل برای تضعیف ایران می‌نامد.

شی در سخنانش، بدون نام بردن مستقیم از طرفین درگیر، بر پایبندی به راه‌حل سیاسی، آتش‌بس دائمی، بازسازی اعتماد منطقه‌ای و ایجاد «معماری امنیتی جدید» تأکید کرد و در کنار آن، مسئله فلسطین و راه‌حل دو کشور را هسته اصلی معادله خاورمیانه خواند.

شی جین‌پینگ (Xi Jinping) در مقابل بنر نشست بریکس ۲۰۲۳ در آفریقای جنوبی
نقدی که نگفته پیداست
در بخش دیگری از سخنرانی، شی بدون اشاره مستقیم به آمریکا، از ایده‌هایی مانند «حیاط کوچک، حصار بلند» — عبارتی که جیک سالیوان مشاور امنیت ملی سابق آمریکا رواج داد — انتقاد کرد و بر ضرورت ایستادگی اعضای بریکس در برابر ذهنیت جنگ سرد و رویارویی بلوکی تأکید ورزید.

چرا این تمایز مهم است
وفایی هشدار می‌دهد که خوانش عجولانه و ذوق‌زده از چنین جملاتی، به‌جای فهم دقیق‌تر روند، به تولید «اخبار بی‌حاصل و انتظارات بی‌پایه» می‌انجامد.

به باور او، آنچه اکنون لازم است، نه شکار عناوین جذاب درباره میانجی‌گری، بلکه تعریف روشن نقاط مشترک در یک معادله سه‌جانبه میان تهران، کشورهای عربی خلیج فارس و چین است و طراحی جایگاه دقیق پکن در نظم نوپدید غرب آسیا.

رهبران کشورهای عضو بریکس (BRICS) در مقابل ساختمان برات مانداپام (Bharat Mandapam)
او همچنین یادآوری می‌کند که سفر شی به هند — نخستین سفر او به این کشور پس از هفت سال — اساساً درباره ایران نبوده، بلکه بخشی از سیاست کلان‌تر «تنش‌زدایی» پکن در سطح جهانی است؛ تلاشی عملگرایانه برای پرهیز از افتادن در یک «تله امنیتی جدید»، پس از مهار موقت آنچه او «تله توسیدید با آمریکای ترامپ» می‌نامد.