روایت ۴۷ ساله؛ صنعت پتروشیمی چگونه موتور اقتصاد غیرنفتی شد؟

به گزارش خبرنگار شانا، صنعت پتروشیمی ایران به‌عنوان موتور محرکه اقتصاد غیرنفتی و از منابع درآمد ارزی پس از صادرات نفت خام، نقشی تعیین‌کننده در کاستن از آسیب‌پذیری اقتصاد ملی در برابر نوسانات بازار جهانی نفت ایفا می‌کند. این صنعت با قرارگیری در حلقه واسط بین منابع هیدروکربنی بالادستی و صنایع پایین‌دستی تولید کالای نهایی، کانونی برای مقابله با «خام‌فروشی» و تحقق شعار «درون‌زا بودن اقتصاد» به شمار می‌رود. خام‌فروشی نفت و گاز، به معنای خروج ثروت ملی بدون ایجاد ارزش افزوده قابل توجه است، در حالی که صنعت پتروشیمی با تبدیل این مواد اولیه به محصولات با ارزش افزوده چندین برابری، هم درآمد ارزی را به‌صورت تصاعدی افزایش می‌دهد و هم زنجیره‌ای از مشاغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد می‌کند.

این صنعت از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، تحولی چشمگیر را از نظر کمّی و کیفی تجربه کرده است. از لحاظ کمّی، با افزایش ظرفیت اسمی تولید از ۳ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به ۱۰۰ میلیون تن در سال ۱۴۰۴ و از نظر کیفی با تنوع‌بخشی به سبد محصولات و نفوذ در بازارهای جهانی همراه بوده است. عملکرد صادراتی این صنعت در سال‌های اخیر، نه تنها درآمدهای ارزی پایدار و غیرنفتی ایجاد کرده، بلکه به‌عنوان ابزاری برای توسعه دیپلماسی اقتصادی و کاهش فشارهای تحریمی عمل کرده است.

چشم‌انداز آتی این صنعت، بر افزایش عمق توسعه، تکمیل زنجیره ارزش به سمت محصولات نهایی و تخصصی، توسعه کلان‌پروژه‌های جدید در مناطق ویژه انرژی و جذب سرمایه‌گذاری و فناوری‌های روز دنیا متمرکز است. با این حال، عبور از چالش‌هایی مانند تأمین خوراک پایدار، افزایش رقابت‌پذیری بین‌المللی، رفع محدودیت‌های ناشی از تحریم و توسعه زیرساخت‌های لجستیکی برای دستیابی به جایگاه نخست منطقه‌ای و حضور مؤثر در بازارهای جهانی ضروری است.

صنعت پتروشیمی ایران در مجموع، مسیری راهبردی را برای جایگزینی درآمدهای نفتی با درآمدهای پایدار و با ارزش افزوده بالا طی می‌کند و به‌عنوان عاملی کلیدی در افزایش تاب‌آوری اقتصادی و شکستن الگوی وابسته به خام‌فروشی نقش‌آفرینی می‌کند. تداوم این مسیر نیازمند سیاست‌گذاری هوشمند، مدیریت یکپارچه و نوآوری فناورانه است؛ مسیری که وزارت نفت دولت چهاردهم براساس هدف‌گذاری‌های برنامه هفتم توسعه به جد در آن گام برمی‌دارد.

این گزارش به تحولات صنعت پتروشیمی در ۴۷ سال گذشته با تمرکز بر مقایسه سال پایه ۱۳۵۷ و عملکرد ۹ ماه سال ۱۴۰۴ می‌پردازد.

ظرفیت نصب‌شده

ظرفیت سالانه تولید صنعت پتروشیمی کشور از ۳ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به مرز ۱۰۰ میلیون تن تا پایان آذر ۱۴۰۴ رسیده که نشان‌دهنده رشد چشمگیر بیش از ۳۳ برابری است. این افزایش عظیم، بیانگر گسترش زیرساخت‌های تولیدی و سرمایه‌گذاری‌های کلان در این صنعت راهبردی در ۴۷ سال گذشته است.

یادآوری می‌شد، با بهره‌برداری از فاز دوم پتروشیمی بوشهر در سه‌شنبه این هفته (۱۴ بهمن) ظرفیت اسمی صنعت به ۱۰۰ میلیون تن رسید.

تعداد مجتمع‌ها

تعداد مجتمع‌های پتروشیمی از ۶ مجتمع فعال در سال ۱۳۵۷، به ۷۹ مجتمع اصلی به همراه ۳ مجتمع یوتیلیتی تا پایان آذر ۱۴۰۴ افزایش یافته که رشد بیش از ۱۳ برابری را نشان می‌دهد. این توسعه کمّی نه‌تنها بیانگر گسترش جغرافیایی این صنعت در سطح کشور است، بلکه سبب تنوع بخشیدن به سبد محصولات پتروشیمی ایران شده است.

یادآوری می‌شود، ۷۹ مجتمع با احتساب چند مجتمع تازه است که امسال تکمیل شده‌اند اما هنوز افتتاح رسمی نشده‌اند.

تولید

حجم تولید واقعی محصولات پتروشیمی ایران از ۱.۶ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به ۶۰.۲ میلیون تن در ۹ ماه سال ۱۴۰۴ رسیده که حاکی از رشد بیش از ۳۷ برابری است. این افزایش قابل توجه نشان‌دهنده رشد توسعه، افزایش سرمایه‌گذاری‌ها، ارتقای بهره‌وری و بهبود توان عملیاتی در مجتمع‌های پتروشیمی کشور است.

فروش کل

مقدار فروش کل محصولات پتروشیمی از ۱.۱۷ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به ۳۵.۳ میلیون تن در دوره ۹ ماه ۱۴۰۴ افزایش یافته که رشد بیش از ۳۰ برابری را نشان می‌دهد. این رشد قابل توجه بیانگر توسعه موفق بازارهای داخلی و خارجی و افزایش تقاضا برای محصولات این صنعت است.

صادرات

صادرات محصولات پتروشیمی از رقم ناچیز ۰.۶ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به ۲۴.۷ میلیون تن در ۹ ماه سال ۱۴۰۴ رسیده که رشد بیش از ۴۱ برابری را ثبت کرده است. این تحول، ایران را از وضع مصرف‌کننده محض به یکی از صادرکنندگان عمده جهانی محصولات پتروشیمی تبدیل کرده است.

ارزش صادرات

ارزش دلاری صادرات از ۰.۰۵ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۷ به ۹.۷ میلیارد دلار در ۹ ماه سال ۱۴۰۴ افزایش یافته که نشان‌دهنده رشد بیش از ۱۹۴ برابری است. وزارت نفت دولت چهاردهم براساس هدف‌گذاری برنامه هفتم توسعه، توسعه زنجیره ارزش و جلوگیری از خام و نیمه‌خام فروشی را به‌منظور ایجاد ارزش افزوده بالاتر در دستور کار دارد که با تحقق آن بی‌شک ارزش صادراتی روندی صعودی می‌گیرد.

فروش داخلی خالص

بازار داخلی برای محصولات پتروشیمی با شکل‌گیری و توسعه صنایع پایین‌دستی در کشور نیز تقویت شده است. فروش داخلی خالص که در سال ۱۳۵۷، ۰.۵۷ میلیون تن بوده به ۱۰.۷ میلیون تن در ۹ ماه ۱۴۰۴ رسیده و حدود ۱۹ درصد رشد داشته که نشان‌دهنده رشد قابل توجه مصرف داخلی این محصولات است.

ارزش فروش خالص داخلی

رقم فروش داخلی صنعت پتروشیمی که در سال ۱۳۵۷ معادل ۱۱ میلیارد ریال بوده، در طول ۹ ماه سال ۱۴۰۴ به حدود ۷.۸ میلیارد دلار رسیده است. این افزایش، گویای تحول بنیادین این صنعت است. رشد ارزش فروش داخلی، افزون بر افزایش کمّی تولید، نشان‌دهنده توسعه زنجیره ارزش و تأمین نیاز صنایع پایین‌دستی داخل کشور است که خود عاملی کلیدی در کاهش وابستگی به واردات و تقویت تولید ملی به شمار می‌رود.

اگرچه شاخص‌های کمّی صنعت پتروشیمی ایران از جمله ظرفیت، تولید و فروش، رشد قابل ملاحظه و قابل افتخاری داشته‌اند، اما چالش اصلی حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش و تولید محصولات با فناوری بالا و ارزش افزوده بیشتر برای ماندگاری در رقابت‌های جهانی است. آینده این صنعت در گرو تغییر راهبردی از کمیت‌محوری به کیفیت‌محوری و توسعه محصولات نهایی و با فناوری پیشرفته است.