چرا تحریم نفتی آمریکا علیه ایران دیگر بازار را تکان نمی‌دهد؟

بازار نفت در برابر دور تازه فشارهای آمریکا علیه ایران، برخلاف انتظار، واکنش شدیدی نشان نداد. بهای نفت برنت در معاملات سه‌شنبه ۲۵ اوت پس از افت بیش از ۲ درصدی روز قبل، تنها ۰.۳ درصد افزایش یافت و به ۹۲.۴۴ دلار رسید و وست‌تگزاس اینترمدیت نیز با ۰.۴ درصد رشد در محدوده ۸۵.۳۸ دلار قرار گرفت. این رفتار بازار یک پرسش مهم ایجاد می‌کند: آیا تحریم‌های نفتی آمریکا دیگر قدرت سابق خود برای ایجاد شوک در بازار جهانی نفت را ندارند؟ 

به گزارش نفت خبر- دور جدید فشار واشنگتن، به گفته وزارت خزانه‌داری آمریکا، با هدف قطع شریان اقتصادی ایران طراحی شده و از کشورهای طرف معامله با تهران خواسته شده روابط تجاری خود را کاهش دهند، با این حال، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، هنوز کشورها و زمان دقیق اجرای مجازات‌های جدید را مشخص نکرده است. همین ابهام یکی از دلایل اصلی واکنش محدود بازار است. تحلیلگران ING معتقدند معامله‌گران در حال حاضر فشار جدید واشنگتن را اقدامی حاشیه‌ای و نه عاملی تعیین‌کننده برای بازار نفت ارزیابی می‌کنند. 

بازار دیگر با «تحریم» غافلگیر نمی‌شود

بخشی از پاسخ را باید در تجربه سال‌های گذشته جست‌وجو کرد. تحریم نفت ایران دیگر یک اتفاق جدید برای بازار نیست. شبکه فروش، واسطه‌ها، انتقال کشتی به کشتی، تغییر پرچم و روش‌های تسویه غیر دلاری، طی سال‌های گذشته به بخشی از سازوکار تجارت نفت ایران تبدیل شده است.

مهم‌تر اینکه چین همچنان اصلی‌ترین خریدار نفت ایران است. بر اساس داده‌های Kpler که رویترز منتشر کرده، چین در سال گذشته به طور متوسط حدود ۱.۴ میلیون بشکه نفت در روز از ایران خریداری کرده است. حتی تحریم‌های قبلی آمریکا نیز نتوانسته‌اند جریان صادرات ایران به چین را به طور کامل متوقف کنند. 

البته این به معنای بی‌اثر بودن تحریم‌ها نیست. داده‌های اخیر نشان می‌دهد فشار آمریکا در حال افزایش هزینه و ریسک تجارت نفت ایران است. صادرات ایران به چین در ژوئن به حدود ۷۸۵ هزار بشکه در روز سقوط کرد و برای ژوئیه حدود ۸۲۳ هزار بشکه برآورد شد؛ اما در اوت این رقم در داده‌های موقت Kpler به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافته است. 

در واقع، بازار با یک تناقض مواجه است، تحریم‌ها بر صادرات ایران اثر می‌گذارند، اما الزاماً به همان اندازه قیمت جهانی نفت را افزایش نمی‌دهند.

چرا قیمت نفت بالا نمی‌رود؟

یکی از مهم‌ترین دلایل، تغییر ماهیت ریسک است. بازار میان «کاهش صادرات ایران» و «اختلال فیزیکی در عرضه جهانی» تفاوت می‌گذارد.

اگر تحریم‌ها تنها باعث شوند بخشی از نفت ایران با هزینه بالاتر و از مسیرهای پیچیده‌تر به چین برسد، عرضه جهانی الزاماً به همان میزان از بین نمی‌رود. اما اگر فشار اقتصادی آمریکا ایران را به واکنش نظامی یا اختلال جدی در کشتیرانی سوق دهد، معادله به طور متفاوت خواهد شد.

همین مسئله باعث شده تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین متغیر بازار نفت باشد. رویترز گزارش داده که این مسیر پیش از جنگ، محموله‌هایی معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی نفت را جابه‌جا می‌کرد و ایران همچنان تهدید به برخورد با برخی کشتی‌هایی کرده که از محدودیت‌هایش عبور می‌کنند. 

به عبارت دیگر، بازار نفت امروز بیشتر از خود تحریم، به واکنش ایران به تحریم‌ها نگاه می‌کند.

هزینه تحریم برای ایران بالا رفته است

با این حال نباید از واکنش محدود قیمت نفت نتیجه گرفت که فشار آمریکا بی‌اثر است. نشانه‌های آن در بازار آسیا دیده می‌شود.

رویترز در ۲۱ اوت گزارش داد عرضه محموله‌های نفت ایران به پالایشگاه‌های مستقل چین کاهش یافته و قیمت نفت ایران نیز تغییر محسوسی کرده است. برخی محموله‌های نفت ایران که به طور معمول با تخفیف عرضه می‌شدند، حتی با پریمیوم حدود ۲ دلار نسبت به برنت پیشنهاد شده‌اند. ذخایر نفت ایران در مخازن شناور نیز از حدود ۱۰۵ میلیون بشکه پیش از تشدید محاصره به حدود ۸۰ میلیون بشکه کاهش یافته است. 

این یعنی تحریم می‌تواند بدون ایجاد یک جهش بزرگ در قیمت جهانی، حاشیه سود فروشنده ایرانی و خریدار چینی را تحت فشار قرار دهد. در چنین شرایطی بخشی از هزینه تحریم نه در قیمت جهانی نفت، بلکه در تخفیف، هزینه حمل، بیمه، واسطه‌گری و ریسک معامله منعکس می‌شود.

اما بازار جهانی نفت چندان هم آرام نیست

واکنش محدود قیمت نفت نباید با آرامش بازار اشتباه گرفته شود. بر اساس گزارش اخیر آژانس بین‌المللی انرژی، اختلالات ناشی از جنگ و محدودیت عبور نفت از هرمز باعث شده عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۴.۳ میلیون بشکه در روز کاهش یابد. IEA همچنین کسری عرضه بازار در سه‌ماهه سوم را حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. 

اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز برآورد کرده که در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶، حجم نفت خام و مایعات نفتی عبوری از هرمز به طور متوسط تنها ۴.۹ میلیون بشکه در روز بوده؛ در حالی که این رقم در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵، پیش از آغاز بحران، ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز بود. 

بنابراین بازار در شرایطی قرار گرفته که از یک سو با کاهش شدید جریان‌های منطقه‌ای مواجه است و از سوی دیگر، هنوز به تحریم‌های جدید آمریکا واکنش انفجاری نشان نمی‌دهد.

تحریم یا هرمز؛ کدام یک قیمت نفت را تعیین می‌کند؟

پاسخ فعلی بازار روشن است، تحریم به تنهایی دیگر برای ایجاد یک شوک بزرگ کافی نیست.

آنچه می‌تواند قیمت نفت را از محدوده فعلی به سطوح بسیار بالاتر ببرد، تبدیل فشار اقتصادی به اختلال فیزیکی در عرضه است. اگر تحریم‌ها صادرات ایران را کاهش دهند اما نفت از مسیرهای غیررسمی همچنان به چین برسد، اثر آن بیشتر بر درآمد نفتی ایران و هزینه تجارت خواهد بود. اما اگر فشار آمریکا باعث تشدید درگیری و اختلال بیشتر در هرمز شود، بازار با مسئله‌ای به طور کامل متفاوت مواجه خواهد شد.

این همان نقطه‌ای است که می‌تواند معادله را تغییر دهد. ذخایر استراتژیک نفت آمریکا نیز طبق آخرین گزارش وزارت انرژی این کشور با کاهش ۳.۷ میلیون بشکه‌ای به ۲۸۹.۷ میلیون بشکه رسیده؛ پایین‌ترین سطح از نوامبر ۱۹۸۲. 

بنابراین، بازار نفت در حال حاضر تحریم‌های جدید را مدیریت‌پذیر می‌بیند، اما توان جذب یک شوک تازه در هرمز محدودتر از گذشته شده است. به همین دلیل شاید پرسش اصلی دیگر این نباشد که «تحریم‌های آمریکا چقدر نفت ایران را از بازار خارج می‌کند؟»؛ بلکه این است که آیا فشار اقتصادی واشنگتن می‌تواند ایران را به اقدامی سوق دهد که عرضه جهانی نفت را واقعاً مختل کند؟

در صورت وقوع سناریوی دوم، واکنش بازار می‌تواند بسیار متفاوت از امروز باشد.