زخم بحران گازوئیل تا ۲۰۲۷ باز می‌ماند

فرزین سوادکوهی: کاهش صادرات روسیه و خاورمیانه، افت ذخایر و محدودیت ظرفیت پالایشی، بازار فرآورده‌های میان‌تقطیر را در وضعیتی کم‌سابقه قرار داده و بازار جهانی نفت در حالی به تدریج با احتمال بازگشت بخشی از عرضه نفت خام کنار می‌آید که در بخش فرآورده‌ها، به‌ویژه گازوئیل، هنوز نشانه‌ای از ترمیم سریع دیده نمی‌شود. تازه‌ترین ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد حتی افزایش فعالیت پالایشگاه‌ها در ماه‌های آینده نیز برای جبران کسری انباشته‌شده کافی نخواهد بود. به این ترتیب، مسئله بازار حالا دیگر تأمین نفت خام نیست بلکه جهان با کمبود فرآورده‌ای روبه‌روست که می خواهد ستون فقرات اقتصاد را فلج کند.

براستی چرا بازار گازوئیل چرا از بازار نفت خام عقب مانده است؟ واقعیت این است که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بحران کنونی انرژی، فاصله‌ای است که میان وضعیت عرضه نفت خام و فرآورده‌های پالایشی ایجاد شده است. در شرایطی که بخشی از صادرات نفت خام خاورمیانه توانسته مسیر بازگشت به بازارهای جهانی را پیدا کند، جریان صادرات فرآورده‌های پالایشی همچنان با محدودیت‌های جدی مواجه است. این تفاوت، به‌خصوص در بازار گازوئیل و گازوئیل کم‌گوگرد، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بازگشت تولید نفت خام لزوماً به معنای بازگشت فوری تولید و صادرات گازوئیل نیست.

بر اساس گزارش اکتبر آژانس بین‌المللی انرژی، اختلال در صادرات روسیه و خاورمیانه، دو قطب مهم تأمین فرآورده‌های میان‌تقطیر، فشار سنگینی بر بازار وارد کرده است. صادرات جهانی گازوئیل در سپتامبر نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت. زیان عرضه از روسیه و خاورمیانه به حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز رسید و افزایش عرضه از سایر مناطق نتوانست این افت را جبران کند.
ابعاد این اختلال زمانی خود را عیان تر می سازد که به عینه ببینیم دسترسی بازار جهانی به گازوئیل و سوخت های مشابه آن در سه‌ماهه دوم و سوم سال ۲۰۲۶ به ترتیب حدود ۱.۵ و ۱.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از دوره مشابه سال قبل بوده. این ارقام صرفاً بیانگر کاهش صادرات نیستند؛ بلکه از اختلالی عمیق‌تر در زنجیره تولید، پالایش و انتقال فرآورده‌ها حکایت دارند.
در خاورمیانه، محدودیت فعالیت پالایشگاه‌ها و دشواری انتقال محموله‌ها از مسیرهای صادراتی، بازگشت عرضه را کند کرده است. در روسیه نیز حملات پهپادی اوکراین به تأسیسات پالایشی، ظرفیت عملیاتی این کشور را تحت فشار قرار داده و توان صادرات فرآورده را کاهش داده است.
تحولات روزهای اخیر روسیه نیز نشان می‌دهد این مشکل هنوز برطرف نشده.این وسط رویترز هم در گزارشی در پنجم نوامبر از حملات تازه به پالایشگاه‌های این کشور، از جمله احتمال هدف قرار گرفتن پالایشگاه ریازان، خبر داده. این حملات در شرایطی رخ می‌دهد که مسکو پس از محدودیت‌های صادراتی ماه‌های گذشته، بخشی از صادرات گازوئیل خود را از سر گرفته است. بنابراین، حتی بازگشت رسمی مجوزهای صادراتی نیز تضمینی برای افزایش واقعی عرضه نیست؛ زیرا آنچه اهمیت دارد، ظرفیت پالایشی فعال و امکان تولید مستمر فرآورده است.

ذخایری که دیگر توان جبران ندارند
شاید مهم‌ترین بخش هشدار آژانس بین‌المللی انرژی نه کاهش صادرات، بلکه وضعیت ذخایر باشد. ذخایر تجاری و راهبردی در بحران‌های انرژی نقش ضربه‌گیر را ایفا می‌کنند؛ یعنی زمانی که تولید یا انتقال با اختلال مواجه می‌شود، بازار می‌تواند برای مدتی از موجودی انبارها استفاده کند. اما اگر این برداشت‌ها طولانی شود و عرضه جایگزین به اندازه کافی وارد بازار نشود، همین ابزار حفاظتی به نقطه ضعف تبدیل خواهد شد.
آژانس می‌گوید بازار گازوئیل در سه‌ماهه سوم سال، برخلاف الگوی معمول فصلی، با کاهش ذخایر روبه‌رو شده. این اتفاق درست در آستانه فصل سرد نیمکره شمالی و دوره افزایش تقاضا برای سوخت‌های گرمایشی رخ داده است. به بیان دیگر، بازار پیش از رسیدن به دوره‌ای که معمولاً نیاز بیشتری به فرآورده‌های میان‌تقطیر دارد، بخشی از پشتوانه خود را از دست داده است.
در پایان سپتامبر، مجموع ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان حدود ۵۰۹ میلیون بشکه پایین‌تر از سطح پیش از بحران بود. بخش مهمی از این کاهش به افت ذخایر خشکی مربوط می‌شد؛ موجودی‌هایی که برخلاف نفت در حال انتقال روی نفتکش‌ها، دسترسی مستقیم‌تری برای مصرف‌کنندگان و پالایشگاه‌ها فراهم می‌کنند.
بانک جهانی نیز در گزارشی که پنجم نوامبر منتشر کرد، تأکید کرده که ذخایر جهانی نفت بین مارس و سپتامبر با سرعت متوسط حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز کاهش یافته‌اند. این نهاد هشدار می‌دهد پایین بودن موجودی‌ها، بازار را در برابر هر اختلال تازه‌ای آسیب‌پذیرتر کرده است.
به این ترتیب، حتی یک وقفه نسبتاً محدود در صادرات یا تولید می‌تواند واکنشی شدیدتر از گذشته در قیمت‌ها ایجاد کند.
در نگاه نخست، افزایش فعالیت پالایشگاه‌ها می‌تواند راه‌حل ساده‌ای برای کمبود گازوئیل به نظر برسد. با این حال، ظرفیت پالایشی جهان محدود است و بسیاری از پالایشگاه‌ها در ماه‌های اخیر برای جبران کاهش عرضه، با نرخ‌های عملیاتی بالا فعالیت کرده‌اند. افزون بر این، همه پالایشگاه‌ها توان تولید یکسانی از فرآورده‌های میان‌تقطیر ندارند و نوع نفت خام ورودی، ساختار واحدهای پالایشی و ترکیب محصولات نهایی بر میزان تولید گازوئیل تأثیر می‌گذارد.
طبق برآورد آژانس، فعالیت پالایشگاه‌های جهان در اکتبر به حدود ۸۱.۳ میلیون بشکه در روز می‌رسد و انتظار می‌رود تا پایان سال به ۸۴.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یابد. همچنین پیش‌بینی می‌شود مجموع خوراک پالایشگاه‌های جهان در سال ۲۰۲۷ حدود ۲.۸ میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کند.
با وجود این، افزایش تولید به معنای بازسازی سریع ذخایر نیست. آژانس انتظار دارد بازار گازوئیل در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۷ دوباره وارد وضعیت مازاد عرضه شود، اما این مازاد عمدتاً برای افزایش ذخایر مطابق الگوی فصلی کافی خواهد بود و نمی‌تواند کسری انباشته‌شده در سال ۲۰۲۶ را جبران کند. به همین دلیل، ترمیم واقعی موجودی‌ها، خارج از نوسانات معمول فصلی، احتمالاً پیش از نیمه دوم سال ۲۰۲۷ اتفاق نخواهد افتاد.
این همان تفاوت مهم میان بازگشت بازار به تعادل و بازسازی توان دفاعی آن در برابر بحران‌های بعدی است. ممکن است عرضه و تقاضا در مقطعی به تعادل برسند، اما این به معنای بازگشت ذخایر به سطحی نیست که بازار بتواند بدون نگرانی از اختلال‌های تازه عبور کند.

هزینه بحران از پالایشگاه تا جیب مصرف‌کننده
افزایش قیمت گازوئیل فقط مسئله شرکت‌های نفتی یا فعالان بازار فرآورده نیست. این سوخت در بخش‌هایی مصرف می‌شود که مستقیماً با هزینه تولید و زندگی روزمره ارتباط دارند. حمل‌ونقل جاده‌ای، ماشین‌آلات کشاورزی، تجهیزات معدنی، صنایع سنگین و بخشی از تولید برق در بسیاری از کشورها به گازوئیل وابسته‌اند. بنابراین، افزایش قیمت این فرآورده به سرعت در هزینه جابه‌جایی کالا، قیمت مواد غذایی و هزینه تمام‌شده تولید منعکس می‌شود.
آژانس پیش‌تر گزارش داده بود که قیمت عمده‌فروشی گازوئیل در سپتامبر در سنگاپور از ۲۰۰ دلار به ازای هر بشکه عبور کرده و در اروپا و آمریکا به محدوده ۲۲۰ دلار رسیده است. اگرچه قیمت‌ها پس از ثبت این رکوردها تا حدودی عقب‌نشینی کرده‌اند، اما فاصله قیمت فرآورده با نفت خام همچنان بسیار بالاست.
نکته مهم این است که تقاضای گازوئیل در کوتاه‌مدت انعطاف‌پذیری چندانی ندارد. شرکت‌های حمل‌ونقل نمی‌توانند به سادگی ناوگان خود را تغییر دهند و کشاورزان نیز در فصل برداشت امکان کنار گذاشتن ماشین‌آلات دیزلی را ندارند. به همین دلیل، افزایش قیمت الزاماً به کاهش سریع مصرف منجر نمی‌شود و فشار هزینه‌ای به بخش‌های مختلف اقتصاد منتقل خواهد شد.
در مقابل، بخشی از مصرف گازوئیل و سوخت گرمایشی در برخی کشورها به دلیل افزایش قیمت‌ها کاهش یافته است. با این حال، کاهش مصرف در شرایطی که ناشی از ناتوانی مصرف‌کنندگان در خرید سوخت باشد، الزاماً نشانه بهبود بازار نیست؛ بلکه می‌تواند بیانگر شکل‌گیری نوعی تخریب تقاضا باشد، یعنی وضعیتی که در آن مصرف‌کنندگان به دلیل قیمت‌های بالا ناچار به محدود کردن فعالیت اقتصادی خود می‌شوند.
اینک بنظر می رسد زخم بحران گازوئیل واقعا قرار است تا سال ۲۰۲۷باز بماند چون ظاهرا آزادسازی ذخایر راه‌حل مناسبی نیست.کشورهای عضو گروه هفت و آژانس بین‌المللی انرژی برای مهار بحران به آزادسازی ذخایر اضطراری روی آورده‌اند. اولویت‌بندی عرضه گازوئیل در این برنامه‌ها نشان می‌دهد نگرانی سیاست‌گذاران از کمبود فرآورده‌ها جدی‌تر از آن است که صرفاً با افزایش تولید نفت خام برطرف شود.
پس با این حال، آزادسازی ذخایر یک راهکار موقت است. این اقدام می‌تواند در کوتاه‌مدت از شدت کمبود بکاهد و به بازار فرصت دهد تا با تغییر مسیرهای تجاری یا افزایش تولید پالایشگاه‌ها خود را تطبیق دهد، اما نمی‌تواند جایگزین بازگشت پایدار ظرفیت پالایشی و صادراتی شود.
تحولات بازار روسیه نیز پیچیدگی این مسیر را نشان می‌دهد. حتی اگر محدودیت‌های صادراتی کاهش یابد، آسیب‌پذیری پالایشگاه‌ها در برابر حملات و توقف‌های عملیاتی می‌تواند مانع بازگشت کامل محموله‌ها شود. در خاورمیانه نیز بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده و عادی شدن مسیرهای انتقال فرآورده، زمان‌برتر از احیای جریان نفت خام خواهد بود.
حالا برای بازار دنیا،سوال اصلی دیگر فقط این نیست که چه زمانی نفت بیشتری تولید خواهد شد و در واقع مسئله این است که چه زمانی ظرفیت پالایشی و صادرات فرآورده‌ها به سطحی می‌رسد که بتواند ذخایر ازدست‌رفته را جبران کند. تا آن زمان، گازوئیل احتمالاً یکی از حساس‌ترین نقاط زنجیره انرژی باقی خواهد ماند.
آنچه گزارش‌های تازه آژانس بین‌المللی انرژی و بانک جهانی نشان می‌دهند، این است که بحران گازوئیل حتی در صورت کاهش تنش‌های ژئوپلیتیکی نیز به سرعت پایان نخواهد یافت. بازگشت عرضه می‌تواند از شدت فشار بکاهد، اما ترمیم ذخایر و بازسازی ظرفیت ازدست‌رفته فرآیندی طولانی‌تر است. به همین دلیل، نیمه دوم سال ۲۰۲۷ را باید نه لزوماً زمان پایان کمبود، بلکه افقی محتمل برای آغاز بازسازی جدی‌تر تعادل بازار فرآورده‌های میان‌تقطیر دانست.