سایه تحریم‌های جدید آمریکا بر تجارت نفتی تهران-پکن / آیا شریان صادرات به چین قطع می‌شود؟

واشنگتن با رونمایی از تحریم‌های جدید، خریداران نفت ایران را به اخراج از سامانه مالی دلار تهدید کرده است، با این حال ترس از اقدامات تلافی‌جویانه پکن مانع از تحریم بانک‌های بزرگ چینی شده است.

ایالات متحده با اعلام دور جدیدی از تحریم‌ها که به گفته مقامات این کشور با هدف قطع شریان‌های اقتصادی ایران طراحی شده، به کشورهای جهان هشدار داده است که به تجارت با جمهوری اسلامی پایان دهند. با این وجود واشنگتن تا کنون از اعمال شدیدترین اقدامات تنبیهی خودداری کرده است، مسئله‌ای که کارشناسان آن را به نگرانی آمریکا از واکنش تلافی‌جویانه چین نسبت می‌دهند.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا به تازگی هشدار داده است که کشورهای دیگر یا باید روابط تجاری خود را با ایران قطع کنند یا خطر اخراج از سامانه مالی مبتنی بر دلار را بپذیرند. او پیش از این خواستار همکاری چین که سال‌ها است بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران محسوب می‌شود، شده بود. این در حالی است که تشدید محاصره بنادر ایران توسط آمریکا در اواسط ماه ژوئیه به خودی خود بخش عمده‌ای از جریان صادرات نفت ایران به چین را کاهش داده است.

کارشناسان معتقدند واشنگتن در آستانه مذاکرات ماه آینده میان دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و شی جین‌پینگ، رهبر چین از اقدامات تلافی‌جویانه پکن در صورت تحریم بانک‌های چینی به شدت بیمناک است. اعمال هرگونه محدودیت از سوی چین بر صادرات مواد معدنی حیاتی، پاشنه آشیلی است که واشنگتن روی آن حساسیت ویژه‌ای دارد.

افت چشمگیر صادرات نفت به چین

آمارهای موسسه رهگیری کشتی کپلر نشان می‌دهد که در هفته‌های آغازین درگیری‌ها، ایران همچنان به ارسال نفت به چین ادامه می‌داد و واردات نفت خام پکن از ایران تنها با افتی جزئی از ۱.۵۷ میلیون بشکه در روز در ماه فوریه به ۱.۴۷ میلیون بشکه در ماه مارس رسید.

اما از آن زمان حجم واردات به شدت سقوط کرده است. با شکست توافق برای توقف درگیری‌ها، آمریکا در ماه ژوئیه محاصره کشتی‌ها و بنادر ایران را با هدف توقف فروش نفت از سر گرفت. بر اساس داده‌های اولیه کپلر، محموله‌های ارسالی در ماه ژوئن به ۷۸۵ هزار بشکه در روز یعنی پایین‌ترین میزان از فوریه ۲۰۲۳ سقوط کرد و اگرچه در ماه ژوئیه اندکی افزایش یافت و به ۸۲۳ هزار بشکه رسید اما میزان دریافت نفت در ماه اوت تا کنون به ۵۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافته است.

خریداران چینی چه کسانی هستند؟

در سال‌های اخیر پالایشگاه‌های مستقل چینی که به اصطلاح تی‌پات نامیده می‌شوند، خریداران اصلی نفت خام ایران بوده‌اند. جذابیت نفت ایران برای این پالایشگاه‌ها تخفیف‌های چشمگیری است که نسبت به قیمت‌های استاندارد جهانی ارائه می‌شود. این پالایشگاه‌ها با خرید نفت ارزان و تبدیل آن به بنزین و گازوئیل برای استان‌های همجوار خود به حیاتشان ادامه می‌دهند.

پالایشگاه‌های بزرگ و دولتی چین از سال ۲۰۱۹ و همزمان با بازگشت تحریم‌های آمریکا علیه تهران، از خرید نفت ایران خودداری کرده‌اند تا مبادا ارتباطشان با سامانه مالی بین‌المللی مبتنی بر دلار قطع شود. اما تی‌پات‌ها که تنها بازار داخلی چین را تامین می‌کنند چنین نگرانی‌هایی ندارند.

به گفته منابع پالایشگاهی و تاجران فعال در این حوزه، نفت ایران که به چین تحویل داده می‌شود مدت‌ها است که تحت عنوان نفت مالزی و به تازگی نفت اندونزی تغییر نام داده می‌شود. تسویه‌حساب این معاملات نیز با ارز ملی چین یا همان یوان و در یک چرخه بسته با حضور واسطه‌هایی انجام می‌شود که رهگیری آن‌ها بسیار دشوار است.

سابقه تحریم‌های آمریکا و هشدارهای جدید

واشنگتن از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید در اوایل سال گذشته، تلاش‌های خود را برای سرکوب خرید نفت ایران توسط چین تشدید کرده است. این اقدامات شامل تحریم پالایشگاه‌های کوچک‌تر چینی و سایر واسطه‌های زنجیره تامین بوده که در مواردی باعث ایجاد اختلال در بازار شده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا همچنین به دو بانک بزرگ چینی هشدار داده است که در صورت انتقال وجوه ایران از طریق سامانه‌هایشان با تحریم‌های ثانویه مواجه خواهند شد اما تا کنون از تحریم رسمی آن‌ها خودداری کرده است. در ماه آوریل، واشنگتن پالایشگاه پتروشیمی هنگلی در دالیان را به همراه ۴۰ شرکت و کشتی دیگر به اتهام خرید میلیاردها دلار نفت ایران تحریم کرد، هرچند شرکت هنگلی این اتهامات را رد کرده است.

با این وجود تجربه نشان داده است که تحریم‌ها به تنهایی نتوانسته‌اند جریان کلی نفت ایران به چین را متوقف کنند. اسکات بسنت در واکنش به سوالی درباره بانک‌های چینی تاکید کرد: «ما می‌خواهیم امروز اینجا به صراحت اعلام کنیم که هیچ‌کس از تیررس تحریم‌های آمریکا در امان نیست.»

واکنش تهران و پکن به تهدیدهای واشنگتن

وزارت خارجه چین در واکنش به این تحولات اعلام کرده است که تحریم و فشار هیچ کمکی به حل مسائل نمی‌کند و پکن برای حفاظت از منافع خود اقدامات لازم را انجام خواهد داد. چین با رد تحریم‌های یک‌جانبه، خواستار حل‌وفصل مسائل از طریق دیپلماتیک و سیاسی شده است. لین جیان در نشست خبری امروز(سه‌شنبه)دستگاه دیپلماسی چین، به تهدیدهای آمریکا برای اعمال تحریم علیه کشورهای دارای روابط اقتصادی با ایران واکنش نشان داد و گفت: روابط تجاری پکن و تهران مطابق قوانین جهانی است. 

در همین حال علی مدنی‌زاده، وزیر اقتصاد ایران نیز در گفتگو با تلویزیون دولتی تاکید کرد که نه چین و نه روسیه اقدامات آمریکا را نپذیرفته‌اند و پیش‌بینی کرد که سایر کشورها نیز در برابر این اقدامات مقاومت خواهند کرد.