پارادوکس تحریم نفت روسیه؛ چرا نفت مسکو گران‌تر شده است؟

بازار نفت روسیه در میانه فشارهای فزاینده آمریکا و غرب، با یک تناقض قابل‌توجه مواجه شده است: در حالی که واشنگتن در تلاش است درآمدهای نفتی مسکو را محدود کند، قیمت برخی گریدهای نفت روسیه به بالاترین سطوح ماه‌های اخیر رسیده است.

به گزارش نفت خبر- قیمت نفت خام ESPO روسیه در هفته جاری از ۱۲۰ دلار در هر بشکه عبور کرد، نخستین بار از آوریل که این گرید به چنین سطحی رسیده است. بر اساس گزارش رویترز، افزایش تقاضای پالایشگاه‌های چینی، کاهش عرضه نفت خاورمیانه و تلاش خریداران برای تأمین محموله‌های ماه‌های آینده، مهم‌ترین عوامل این جهش بوده‌اند.

نکته مهم‌تر آن است که ESPO نه‌تنها گران شده، بلکه پریمیوم آن نسبت به برنت به حدود ۲۰ تا ۳۰ دلار در هر بشکه رسیده، در حالی که نفت اورال روسیه نیز در هفته جاری به حدود ۱۱۰ دلار رسیده است. 

بخش مهمی از این اتفاق به تغییر رفتار چین در بازار نفت بازمی‌گردد. اختلال در عرضه نفت خاورمیانه، به‌ویژه کاهش صادرات عربستان، نگرانی پالایشگاه‌های چینی درباره تأمین خوراک در ماه‌های آینده را افزایش داده است.

در چنین شرایطی، نفت روسیه به دلیل موقعیت جغرافیایی و زیرساخت‌های موجود، یکی از گزینه‌های قابل‌دسترس برای پالایشگران چینی است. پالایشگاه‌های چین حتی برای محموله‌های بارگیری ماه نوامبر و دسامبر زودتر وارد بازار شده‌اند. شرکت‌های دولتی چین بخش قابل‌توجهی از محموله‌های موجود را خریداری کرده‌اند و همین موضوع عرضه در دسترس پالایشگاه‌های مستقل موسوم به «تی‌پات‌ها» را محدود کرده است. 

در نتیجه، بخشی از پالایشگاه‌های خصوصی چین برای تأمین نفت موردنیاز خود به بازارهای دیگر روی آورده‌اند؛ اتفاقی که فشار تقاضا را در سایر بخش‌های بازار جهانی نفت نیز افزایش داده است.

تحریم در برابر واقعیت بازار

این اتفاق یک مسئله مهم درباره اثرگذاری تحریم‌های نفتی را برجسته می‌کند. تحریم می‌تواند مسیر تجارت را تغییر دهد، اما الزاماً به معنای کاهش قیمت نفت کشور تحریم‌شده نیست.

روسیه پس از تحریم‌های غرب، بخش بزرگی از صادرات نفت خود را از بازارهای اروپایی به سمت آسیا، به‌خصوص چین و هند، منتقل کرده است. اکنون افزایش ریسک عرضه در خاورمیانه باعث شده همان بازارهای آسیایی بیش از گذشته به نفت روسیه نیاز داشته باشند.

از سوی دیگر، طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تولید نفت روسیه در اوت حدود ۸.۵۶ میلیون بشکه در روز بوده؛ رقمی پایین‌تر از ظرفیت پایدار حدود ۹.۳ میلیون بشکه در روز. در همین ماه، تولید جهانی نفت به دلیل اختلالات خاورمیانه ۱.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یافت و به ۱۰۰.۱ میلیون بشکه در روز رسید. 

بنابراین جهش قیمت ESPO را نمی‌توان تنها نتیجه افزایش تقاضا برای نفت روسیه دانست؛ این افزایش در بستری رخ داده که بازار جهانی با کمبود عرضه مواجه است.

آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده است که تولید جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یابد و بازگشت کامل عرضه تولیدکنندگان خاورمیانه تا سال ۲۰۲۷ به تعویق بیفتد. همزمان ذخایر قابل مشاهده نفت جهان در ماه اوت ۹۵ میلیون بشکه دیگر کاهش یافته و مجموع برداشت از ذخایر از فوریه به ۵۰۷ میلیون بشکه رسیده است. 

فشار آمریکا؛ شمشیر دو لبه

همزمان با افزایش قیمت نفت روسیه، فشار آمریکا نیز وارد مرحله جدیدی شده است. قانون تصویب‌شده در کنگره آمریکا به رئیس‌جمهور اختیار می‌دهد علیه کشورهایی که خرید قابل‌توجهی از نفت روسیه دارند، از جمله چین و هند، تعرفه اعمال کند. رویترز گزارش داده که این اقدام می‌تواند جریان صادرات روسیه به دو بازار بزرگ آسیایی را تحت فشار قرار دهد. 

اما همین سیاست با یک تناقض بالقوه روبه‌رو است: اگر تحریم‌ها صادرات روسیه را کاهش دهند، در شرایطی که بازار جهانی از قبل با کمبود عرضه مواجه است، قیمت جهانی نفت می‌تواند افزایش پیدا کند.

در این سناریو، بخشی از زیان روسیه از کاهش حجم صادرات ممکن است با افزایش قیمت جبران شود. به بیان دیگر، اگر نفت روسیه کمتر وارد بازار شود اما قیمت نفت جهانی بیشتر افزایش پیدا کند، فشار تحریمی الزاماً به همان نسبت به کاهش درآمد نفتی مسکو منجر نخواهد شد.

البته این نتیجه قطعی نیست؛ زیرا شدت اثرگذاری تعرفه‌ها به میزان اجرای آنها، واکنش چین و هند، امکان تغییر مسیر تجارت، هزینه حمل‌ونقل و بیمه و توان پالایشگاه‌ها برای جایگزینی نفت روسیه بستگی دارد.

هند؛ حلقه دوم معادله

هند نیز در این معادله اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس گزارش رویترز، نفت روسیه در مقطعی بیش از ۴۰ درصد واردات نفت هند را تشکیل داده و دهلی‌نو پس از فشارهای آمریکا در اوایل سال ۲۰۲۶ برای مدتی خرید نفت روسیه را کاهش داد، اما این خریدها پس از شوک عرضه ناشی از جنگ ایران و اختلالات بازار افزایش یافت. 

بنابراین آمریکا اکنون با یک انتخاب دشوار در بازار جهانی مواجه است: فشار بیشتر بر خریداران نفت روسیه می‌تواند درآمدهای مسکو را هدف قرار دهد، اما همزمان ممکن است هزینه انرژی برای چین و هند و در نهایت قیمت جهانی نفت را افزایش دهد.

مسئله اصلی؛ نفت روسیه دیگر فقط «نفت تحریمی» نیست

تحولات اخیر نشان می‌دهد بازار نفت روسیه را نمی‌توان تنها با منطق «تحریم = تخفیف بیشتر» توضیح داد. ارزش نفت روسیه تابعی از مبدأ، کیفیت، مقصد، هزینه حمل، ریسک تحریم، ظرفیت پالایشگاه مقصد و وضعیت عرضه جهانی است.

در شرایط عادی، تحریم و ریسک ژئوپلیتیک می‌تواند برای نفت روسیه تخفیف ایجاد کند، اما وقتی عرضه خاورمیانه مختل می‌شود و پالایشگاه‌های آسیایی برای تأمین خوراک رقابت می‌کنند، همان ریسک‌ها می‌توانند در برابر عامل بزرگ‌تری قرار گیرند: کمبود فیزیکی نفت.

به همین دلیل، جهش ESPO به بالای ۱۲۰ دلار را باید بیش از آنکه تنها افزایش قیمت یک گرید روسی دانست، نشانه‌ای از تغییر موقت توازن قدرت در بازار نفت دانست؛ بازاری که در آن تحریم‌کننده می‌خواهد صادرات روسیه را محدود کند، اما بحران عرضه می‌تواند دقیقاً در جهت معکوس عمل کند.

در نهایت، تصمیم اخیر اوپک‌پلاس برای حفظ سطح تولید موردنیاز سپتامبر در ماه اکتبر نیز نشان می‌دهد که در کوتاه‌مدت، بازار هنوز با افزایش گسترده عرضه مواجه نشده است. نشست بعدی هفت عضو کلیدی اوپک‌پلاس برای ۴ اکتبر ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده است. 

بنابراین سؤال کلیدی بازار نفت دیگر فقط این نیست که «تحریم روسیه چقدر صادرات مسکو را کاهش می‌دهد؟»، سؤال مهم‌تر این است که اگر نفت روسیه حذف شود، چه مقدار از عرضه جهانی واقعاً می‌تواند جای آن را بگیرد؟