ظهورغول صادرات گازوئیل در لباس مهاراجه ها

فرزین سوادکوهی

هند در حال آماده‌سازی موج تازه‌ای از افزایش تولید گازوئیل است؛ حرکتی که می‌تواند جایگاه این کشور را در تجارت جهانی فرآورده‌های نفتی تقویت کند. پالایشگران دولتی هند قصد دارند در سال ۲۰۲۷ ظرفیت سالانه تولید گازوئیل خود را حدود ۱۶٫۵ میلیون تن افزایش دهند؛ برنامه‌ای که در میانه اختلال عرضه ناشی از جنگ‌ها، محدودیت‌های تجاری و فشار بر بازار سوخت، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. دهلی‌نو حالا فقط به تأمین نیاز داخلی فکر نمی‌کند بلکه هدفش تبدیل ظرفیت پالایشی به اهرمی برای حضور پررنگ‌تر در بازارهای جهانی است.

هند می‌خواهد از یکی از مهم‌ترین تحولات بازار انرژی جهان بهره ببرد. در شرایطی که اختلال در جریان تجارت نفت و فرآورده‌ها، هزینه تأمین سوخت را بالا برده و برخی بازارها را با کمبود مواجه کرده است، ظرفیت پالایشی به عاملی تعیین‌کننده در قدرت اقتصادی و تجاری کشورها تبدیل می‌شود. در این رقابت، دهلی‌نو با توسعه پالایشگاه‌های موجود و راه‌اندازی ظرفیت‌های جدید، در پی آن است که سهم بیشتری از بازار گازوئیل را به دست آورد.

بر اساس گزارشی که رویترز در ۲۷ اکتبر منتشر کرد، پالایشگران دولتی هند برنامه دارند در سال ۲۰۲۷ مجموع ظرفیت سالانه تولید گازوئیل را حدود ۱۶٫۵ میلیون تن افزایش دهند. این برنامه بخشی از راهبرد گسترده‌تر هند برای رساندن ظرفیت پالایش نفت خام به ۳۰۰ میلیون تن در سال تا ۲۰۳۰ و افزایش بیشتر آن در سال‌های بعد است.

اهمیت این برنامه زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم هند در سال جاری میلادی، پس از ایالات متحده به دومین صادرکننده بزرگ گازوئیل از مسیر دریا، ، تبدیل شده؛ جایگاهی که بر اساس داده‌های شرکت رهگیری محموله‌های نفتی کپلر گزارش شده است. افزایش ظرفیت تولید می‌تواند این موقعیت را تقویت کند، به‌ویژه اگر اختلال عرضه در دیگر مناطق جهان ادامه یابد.

پالایشگاه‌های دولتی در خط مقدم توسعه

بخش مهمی از افزایش تولید مورد انتظار از توسعه واحدهای موجود و تثبیت فعالیت پالایشگاه‌های تازه‌راه‌اندازی‌شده تأمین خواهد شد. شرکت نفت هند که بزرگ‌ترین پالایشگر این کشور است، در نظر دارد با توسعه پالایشگاه‌های خود، ظرفیت تولید سالانه گازوئیل را حدود ۸ میلیون تن افزایش دهد. این شرکت همچنین در حال گسترش ظرفیت فرآورش نفت خام در چند پالایشگاه است.

شرکت هندوستان پترولیوم نیز انتظار دارد پالایشگاه جدید ۹ میلیون تنی خود در ایالت راجستان، پس از رسیدن به وضعیت عملیاتی باثبات، حدود ۳ میلیون تن گازوئیل در سال تولید کند. شرکت بهارات پترولیوم نیز از افزایش حدود ۱٫۵ میلیون تنی تولید سالانه این فرآورده خبر داده است. توسعه پالایشگاه نومالیگاره نیز در برنامه افزایش تولید قرار دارد.

مجموع این طرح‌ها نشان می‌دهد که هند صرفاً به ساخت پالایشگاه‌های جدید متکی نیست و می‌خواهد با افزایش ظرفیت و بهبود بهره‌برداری از تأسیسات موجود، تولید فرآورده‌های باارزش‌تر را گسترش دهد. این رویکرد می‌تواند زمان و هزینه توسعه را در مقایسه با اتکا به پروژه‌های کاملاً جدید کاهش دهد، هرچند تحقق افزایش تولید به تکمیل طرح‌ها، راه‌اندازی پایدار تجهیزات و دسترسی کافی به نفت خام وابسته است.

هاردیپ سینگ پوری، وزیر نفت هند، در تشریح این مسیر گفته که کشورش در موقعیتی قرار می‌گیرد که نه‌تنها نیاز داخلی را تأمین کند، بلکه برای بازارهای جهانی نیز پالایش انجام دهد. این اظهارنظر، جهت‌گیری اصلی سیاست پالایشی هند را نشان می‌دهد.هندی ها می خواهند تبدیل مقیاس تولید به مزیت رقابتی در تجارت بین‌المللی فرآورده‌ها را محقق کنند.

اما براستی چرا گازوئیل به محور این رقابت تبدیل شده است؟ چون اختلال در عرضه گازوئیل می‌تواند هزینه فعالیت اقتصادی را افزایش دهد و فشار بر بازارهای انرژی را به سایر بخش‌ها منتقل کند.

در ماه‌های اخیر، جنگ و ناامنی در مسیرهای مهم انتقال انرژی و اختلال در فعالیت برخی پالایشگاه‌ها، جریان تجارت فرآورده‌های نفتی را تحت تأثیر قرار داده است. محدودیت صادرات روسیه، تغییر مسیر محموله‌ها و افزایش هزینه حمل‌ونقل نیز بر پیچیدگی بازار افزوده‌اند. در چنین فضایی، پالایشگرانی که بتوانند تولید خود را افزایش دهند و محموله‌ها را به بازارهای نیازمند برسانند، فرصت بیشتری برای کسب درآمد خواهند داشت.

هند از چند مزیت برخوردار است. این کشور شبکه بزرگی از پالایشگاه‌ها دارد، به بازارهای مصرف آسیایی نزدیک است و بخشی از تأسیسات آن توانایی فرآورش انواع مختلف نفت خام را دارند. انعطاف در انتخاب خوراک می‌تواند به پالایشگران کمک کند تا با توجه به قیمت نفت‌های مختلف و وضعیت بازار فرآورده‌ها، ترکیب خوراک و تولید را تنظیم کنند.

با این حال، افزایش ظرفیت تولید به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که صادرات نیز به همان نسبت رشد کند. پالایشگاه‌ها باید میان نیاز داخلی، سود صادرات و هزینه تأمین نفت خام تعادل برقرار کنند. اگر تقاضای داخلی افزایش یابد یا قیمت گازوئیل در بازار داخل جذاب‌تر شود، ممکن است بخشی از تولید اضافی به صادرات اختصاص پیدا نکند. همچنین، محدودیت‌های حمل‌ونقل و تغییر قیمت‌ها می‌توانند مزیت صادرات به مقصدهای دورتر را کاهش دهند.

رقابت بر سر بازارهای مقصد؛ فراتر از افزایش تولید

هدف مهاراجه ها فقط افزایش فرآورده تولیدی نیست زیرا مسئله مهم‌تر، یافتن بازارهای پایدار برای فروش این محصولات است. اروپا، آسیا و دیگر مناطق واردکننده، بسته به شرایط عرضه و قیمت، می‌توانند مقصد محموله‌های هندی باشند. هرچه اختلال در عرضه رقبای هند بیشتر باشد، امکان افزایش سهم بازار این کشور نیز بیشتر خواهد شد؛ اما این فرصت به تحولات ژئوپلیتیکی و سیاست تجاری دیگر صادرکنندگان وابسته است.

رقابت در این بازار صرفاً بر پایه قیمت کارخانه شکل نمی‌گیرد. هزینه حمل، کیفیت فرآورده، اعتبار فروشنده، زمان تحویل و توانایی تأمین منظم محموله‌ها، همگی در انتخاب خریداران نقش دارند. در شرایطی که مسیرهای دریایی با ریسک بیشتری روبه‌رو هستند، پالایشگری که بتواند تعهدات صادراتی خود را با اطمینان بیشتری اجرا کند، از مزیت مهمی برخوردار خواهد بود.

در عین حال، افزایش عرضه هند می‌تواند به تعدیل بخشی از فشار بازار کمک کند، اما نباید آن را راه‌حلی فوری برای کمبود جهانی سوخت دانست. ظرفیت‌های جدید قرار است به‌تدریج وارد مدار شوند و اثر واقعی آنها به میزان تولید عملیاتی، تقاضای جهانی و وضعیت پالایشگاه‌های رقیب بستگی دارد. اگر عرضه در مناطق دیگر بازیابی شود، بازار ممکن است با مازاد بیشتری روبه‌رو شود و حاشیه سود صادرات کاهش یابد.

به هرحال برای هند آزمون اصلی، تبدیل ظرفیت به صادرات پایدار است. توسعه پالایشگاه‌های هند در زمانی انجام می‌شود که بخشی از صنایع پالایشی جهان با فشار هزینه، محدودیت سرمایه‌گذاری و دشواری رقابت مواجه‌اند. این تفاوت مسیر، می‌تواند در سال‌های آینده نقشه تجارت فرآورده‌های نفتی را تغییر دهد. با این حال، ظرفیت اسمی تنها نقطه آغاز است چرا که موفقیت راهبرد هند به آن بستگی دارد که پالایشگاه‌ها با چه هزینه‌ای نفت خام تهیه کنند، چه میزان گازوئیل واقعاً تولید کنند و بتوانند چه سهمی از آن را با سود مناسب به بازارهای خارجی بفروشند.

برای صادرکنندگان دیگر، از جمله بازیگران منطقه‌ای بازار فرآورده‌ها، سیگنال این تحول روشن است چون رقابت آینده فقط بر سر دسترسی به نفت خام نیست، بلکه توان پالایش، انتخاب ترکیب مناسب محصولات و دسترسی مطمئن به بازارهای مصرف نیز اهمیت فزاینده‌ای دارد. اگر برنامه هند طبق انتظار پیش برود، این کشور می‌تواند در سال‌های پیش رو نقش پررنگ‌تری در تعیین توازن عرضه و تقاضای گازوئیل ایفا کند؛ نقشی که میزان اثرگذاری آن را نه وعده افزایش ظرفیت، بلکه عملکرد واقعی پالایشگاه‌ها و مسیر صادرات مشخص خواهد کرد.