روایت اکونومیست از ارتقای جایگاه پکن و تنزل جایگاه اوپک در بازار نفت / چگونه چین به یکی از بزرگترین قدرت‌های نفتی جهان تبدیل شد؟

محمدحسین لطف‌الهی: جنگ ایران باعث بزرگ‌ترین شوک عرضه در تاریخ نفت شده است. با این حال حتی در شدیدترین زمان درگیری‌ها، قیمت نفت هرگز به ۱۵۰ دلار در هر بشکه که بسیاری از تحلیلگران در آغاز جنگ پیش‌بینی کرده بودند نرسید. برای این موضوع باید از چند دولت تشکر کرد.
اکونومیست در گزارشی نوشت: مدت کوتاهی پس از آنکه مهمات ایران تنگه هرمز را غیرقابل عبور کرد و ۱۴ میلیون بشکه در روز نفت خام را در خلیج فارس محبوس ساخت، پادشاهان نفتی در ابوظبی و ریاض ۵ میلیون بشکه در روز نفت مازاد را از طریق خطوط لوله‌ای که این تنگه را دور می‌زدند هدایت کردند. وزرای واشنگتن و توکیو رکورد ۲ میلیون بشکه در روز از ذخایر اضطراری را آزاد کردند و سهمیه‌بندی دولتی در کشورهای فقیرتر نیز بخش قابل توجهی از تقاضا را کاهش داد.
اما اگر تصمیماتی که بی‌سروصدا در پایتخت دیگری یعنی پکن گرفته شد وجود نداشت، فاجعه همچنان رخ می‌داد. بین ماه‌های فوریه و ژوئن، چین واردات نفت خام خود را به نصف یا ۵.۵ میلیون بشکه در روز کاهش داد، مقداری که کارشناسان تخمین می‌زنند برای کاهش ۳۰ دلار یا بیشتر از قیمت نفت برنت به عنوان شاخص جهانی کافی بوده است. این میزان بیش از نیمی از کاهش جهانی تقاضا در دوران قرنطینه‌های کووید-۱۹ است که طی آن تقاضای جهانی ۹ میلیون بشکه در روز سقوط کرد. برخلاف دوران همه‌گیری که اقتصاد جهانی وارد رکود شد، تولید ناخالص داخلی چین مسیر عادی خود را به خوبی طی کرده است. این کشور واردات نفت خام خارجی خود را تنها به دلیل مشکلات اقتصادی کاهش نداده است.
این توانایی در قطع و وصل کردن تقاضای نفت که به ظاهر با هزینه اقتصادی پایینی همراه است، به بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان اجازه می‌دهد تا قیمت‌ها را به همان روشی تغییر دهد که سازمان کشورهای صادرکننده نفت و متحدانش مدت‌ها از طریق کنترل نیمی از تولید جهانی انجام داده‌اند. در حالی که این کارتل با خروج اخیر امارات متحده عربی و فشار بر ظرفیت تولید اعضای باقی‌مانده در خلیج فارس تضعیف شده است، قدرت بازار چین در حال افزایش است. همان‌طور که یکی از مدیران ارشد تجارت نفت می‌گوید، چین اوپک جدید است.
برای چهار دهه اوپک با استفاده از سهمیه‌بندی تولید تلاش کرده است تا قیمت‌ها را بالا نگه دارد. در مقابل واردکنندگان نمی‌توانند با سهمیه‌بندی تقاضا قیمت‌ها را پایین نگه دارند زیرا خریداران بسیار پراکنده‌تر از فروشندگان هستند و تقاضای انرژی داخلی نتیجه تصمیمات عوامل بی‌شماری است. اما چین بزرگ و دولت‌محور یک استثنا است و برخلاف اوپک پلاس که تصمیماتش نیازمند توافق میان ۲۱ کشور است، برنامه‌ریزان مرکزی چین می‌توانند به صورت یک‌جانبه و با دستور یک نفر یعنی رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ اقدام کنند.
چین بازارهای نفت را با استفاده از سه اهرم اصلی مدیریت می‌کند. اهرم اول ذخایر ملی نفت این کشور است. در ۱۲ ماه منتهی به اوایل سال ۲۰۲۶ زمانی که کابوس مازاد عرضه شدید قیمت نفت خام را کاهش داد، چین ۲۰۰ میلیون بشکه نفت ارزان را خریداری کرد و به ذخایر از پیش فراوان یک میلیارد بشکه‌ای خود افزود. معامله‌گران تخمین می‌زنند که خریدهای چین ممکن است پیش از آغاز جنگ ایران، ۱۰ تا ۲۰ دلار به قیمت جهانی هر بشکه نفت اضافه کرده باشد. از ۱۱.۶ میلیون بشکه در روزی که چین در ماه فوریه وارد می‌کرد، تا ۱ میلیون بشکه در روز خریدهای مازادی بود که این کشور در ادامه می‌توانست با کاهش انباشت ذخایر از آن‌ها صرف‌نظر کند.
پس از رسیدن آخرین محموله‌های خلیج فارس مربوط به پیش از جنگ در اواخر آوریل، چین شروع به برداشت از این ذخایر لبریز کرد. طبق گزارش شرکت داده‌پردازی ورتکسا، تا ماه ژوئیه موجودی این کشور ۷۰ میلیون بشکه کاهش یافته بود که این رقم شامل برداشت از ذخایر شناور و انبارهای پنهان نمی‌شود. با احتساب این موارد چین در آن سه ماه ۱۵۰ میلیون بشکه یا حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز از ذخایر خود استفاده کرده است.
بخش عمده این کاهش مربوط به ذخایر تجاری که در اختیار بخش‌های ذخیره‌سازی سودآور شرکت‌های بزرگ نفتی قرار دارد بود تا ذخایر راهبردی. تام رید از آژانس گزارش قیمت آرگوس مدیا خاطرنشان می‌کند که پالایشگاه‌ها به طور معمول باید آنچه را برداشت می‌کنند ظرف یک ماه جایگزین نمایند. اما از آنجا که این شرکت‌ها دولتی هستند و دولت می‌تواند ذخایر تجاری را در اختیار بگیرد، به احتمال زیاد در این مورد استثنا قائل شده‌اند.
با جمع کردن ۱ میلیون بشکه در روزی که دیگر انباشت نمی‌شود و ۱.۵ میلیون بشکه در روز برداشت از ذخایر، مدیریت موجودی‌ها ممکن است عامل ۲.۵ میلیون بشکه در روز از افت ۵.۵ میلیون بشکه‌ای واردات باشد. اما لی از شرکت ورتکسا تخمین می‌زند که چین می‌تواند این روند را برای چهار ماه دیگر ادامه دهد پیش از آنکه مقامات پکن نگران سطوح پایین و نامطلوب ذخایر شوند.
دومین اهرم برنامه‌ریزان مرکزی چین کنترل صادرات است. چین به عنوان دومین پالایشگر بزرگ نفت در جهان، به طور معمول تامین‌کننده بزرگ سوخت برای همسایگان آسیایی خود محسوب می‌شود. با این حال در ماه مارس دولت به پالایشگاه‌های داخلی دستور داد تا امضای قراردادهای جدید صادراتی را متوقف کرده و بسیاری از قراردادهای پیشین را لغو کنند. بین ماه‌های فوریه و آوریل صادرات فراورده‌های پالایشی چین نزدیک به نصف کاهش یافت و به ۴۳۰ هزار بشکه در روز رسید. این میزان شامل ۱۸۰ هزار بشکه در روز سوخت جت با درجه پالایش بالا بود که باعث صرفه‌جویی ۱.۲ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز نفت خام برای پالایشگاه‌های چین شد.
محدود کردن فروش خارجی به چین اجازه می‌دهد تا بخش بیشتری از تولیدات پالایشگاهی خود را در داخل مصرف کند. این امر همچنین به پالایشگاه‌ها امکان می‌دهد تا مقداری از نفت خامی را که به طور معمول به فراورده‌های صادراتی اختصاص می‌یافت برای تولید سایر محصولات حیاتی استفاده کنند، محصولاتی که چین در حالت عادی برخی از آن‌ها را برای مصرف داخلی از خلیج فارس تامین می‌کند. نمونه‌های این امر شامل نفتا و گاز مایع به عنوان دو خوراک پتروشیمی و نفت کوره است که پالایشگاه‌های کوچک و نیازمند نقدینگی به اغلب جای نفت خام آن را پردازش می‌کنند. ضربه به حاشیه سود پالایشگاه‌ها که در بخش صادرات بالاتر از فروش داخلی است، مسئله‌ای محسوب می‌شود که حزب کمونیست می‌تواند با آن کنار بیاید.
روند کند و فرسایشی
با این حال ذخایر فراوان و محدودیت صادرات به تنهایی برای توضیح کاهش عظیم واردات چین کافی نیستند. دولت چین اهرم سومی را نیز به کار گرفت که مهار تقاضای داخلی بود. در ماه ژوئن پالایشگاه‌های چین ۲.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از سال قبل نفت خام پالایش کردند. تولید بنزین ۱۴ درصد و تولید گازوئیل و سوخت جت هر دو ۲۱ درصد کاهش یافت.
نگاهی دقیق‌تر، افت شدید مصرف سوخت خودروها در چین را تایید می‌کند. از آنجا که مقامات اجازه افزایش قیمت سوخت را دادند بسیاری از شهرنشینان استفاده از خودرو برای رفتن به محل کار را متوقف کرده و به جای آن مترو، دوچرخه یا تاکسی که بسیاری از آن‌ها برقی هستند را انتخاب کرده‌اند. در طول یک تعطیلات ملی یک‌هفته‌ای در ماه مه، شارژ وسایل نقلیه الکتریکی در امتداد بزرگراه‌ها در مقایسه با سال قبل نزدیک به ۵۵ درصد افزایش یافت. قطارها در حال پر کردن جای خالی پروازهای داخلی هستند که تعداد آن‌ها به شدت کاهش یافته است. مقامات محلی پروژه‌های زیربنایی را به تعویق انداخته‌اند تا در مصرف گازوئیل صرفه‌جویی شود. کیاران هیلی از آژانس بین‌المللی انرژی برآورد می‌کند که در چند ماه نخست جنگ، چین ۱۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بنزین و نفت سفید سوزانده است.
صنعت پتروشیمی چین که بزرگ‌ترین در جهان است نیز در حال انطباق با این شرایط دشوار قرار دارد. سال گذشته این صنعت روزانه میلیون‌ها بشکه نفتا و گاز مایع را که بخش زیادی از آن از خلیج فارس تامین می‌شد به پلیمر تبدیل کرد، موادی شامل پی‌وی‌سی و لاستیک مصنوعی تا نایلون و پلی‌استر که کارخانه‌های چینی تن‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند. در غیاب خوراک‌های خلیج فارس و با وجود فرمان دولتی مبنی بر اولویت دادن به سوخت نسبت به خوراک پتروشیمی، شرکت‌های این حوزه در عوض راه‌هایی برای تولید برخی پلیمرها با استفاده از زغال‌سنگ و اتان که یک محصول جانبی گازی حاصل از پالایش نفت است، پیدا کرده‌اند.
به نظر می‌رسد تاثیر کلی تمام این ریاضت‌های اقتصادی بر اقتصاد چین قابل مدیریت باشد. سال‌ها سرمایه‌گذاری تحت حمایت دولت در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر و حمل‌ونقل سبز، سیستم انرژی را انعطاف‌پذیرتر کرده است. سال‌ها رقابت فرسایشی داخلی که در آن رقابت شدید منجر به ایجاد ظرفیت مازاد در صنایعی از جمله پتروشیمی شده است، موجودی عظیمی از پلیمرهای فروش‌نرفته و محصولات وابسته به آن‌ها را برای چین به جا گذاشته است.
چنین حائل‌های امنی توضیح می‌دهند که چرا قیمت‌های تولیدکننده دچار جهش نشده و قیمت‌های مصرف‌کننده تحت کنترل باقی مانده‌اند. اگرچه تولید ناخالص داخلی در سه‌ماهه دوم ۴.۳ درصد رشد کرد که کندترین میزان از اواخر سال ۲۰۲۲ است، اما این امر بیشتر به دلیل ضعف در سرمایه‌گذاری و پیامدهای بحران بازار مسکن رخ داده است تا کمبود نفت. میچال میدن از اندیشکده موسسه مطالعات انرژی آکسفورد خاطرنشان می‌کند که دولت هنوز هم می‌تواند از ذخایر راهبردی نفت خود که تاکنون به ندرت به آن‌ها دست زده است استفاده کند.
ذخایر نفت خام، سوخت‌ها و پلیمرهای چین هرچند از آنچه ناظران خارجی تصور می‌کردند بزرگ‌تر است اما نامحدود نیست. یکی از توزیع‌کنندگان می‌گوید که به تازگی محموله‌ای از پلی‌اتیلن را فروخته است که از سال ۲۰۲۱ در انبارش مانده بود. در تضاد با اوپک که در اصل می‌تواند کاهش تولید را برای سال‌ها حفظ کند، چین نمی‌تواند واردات ۵.۵ میلیون بشکه در روز کمتر از حد معمول را به طور نامحدود ادامه دهد. اما جنگ ایران نشان داد که در عمل چین می‌تواند به تنهایی بازار جهانی نفت را طی یک دوره چندماهه تثبیت کند. رهبران کارتل نفتی اوپک که روزبه‌روز دچار اختلافات و چندپارگی بیشتری می‌شوند، تنها می‌توانند رویای انجام چنین کاری را در سر بپرورانند.