آغاز دوباره خط لوله حیاتی نفت عربستان برای دور زدن تنگه هرمز

نفت خبر: منبع: بلومبرگ ، ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶

عربستان سعودی در حال آغاز مجدد خط لوله راهبردی «شرق به غرب» است؛ خطی به طول حدود ۱۲۰۰ کیلومتر که نفت را از منطقه ابقیق در شرق عربستان به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند و امکان صادرات نفت بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌سازد.

بلومبرگ گزارش داده است که ریاض امیدوار است صادرات از طریق ینبع را در اواخر همین هفته از سر بگیرد. منابع تجاری نیز نشانه‌هایی از جابه‌جایی نفتکش‌ها به سمت ینبع مشاهده کرده‌اند. گزارش رویترز در همان روز تأیید می‌کند که خط لوله عملیات خود را از سر گرفته، اما در ابتدا با نرخ پایین‌تر از ظرفیت کامل کار می‌کند. 

این خط لوله پس از حمله پهپادی در ۱۰ سپتامبر و آسیب به یکی از ایستگاه‌های پمپاژ متوقف شده بود. در دوره توقف، عربستان بخشی از صادرات خود را دوباره به پایانه‌های خلیج فارس، به‌ویژه رأس‌التنوره، منتقل کرد؛ اقدامی که وابستگی صادرات را به مسیر پرریسک تنگه هرمز افزایش داد. 

ظرفیت اسمی خط لوله شرق به غرب حدود هفت میلیون بشکه در روز است. حدود دو میلیون بشکه در روز از ظرفیت آن می‌تواند برای پالایشگاه‌های ساحل غربی مصرف شود و حداکثر حدود پنج میلیون بشکه در روز ظرفیت صادراتی بالقوه از طریق ینبع باقی می‌ماند. عربستان در ماه‌های گذشته این خط را تا ظرفیت هفت میلیون بشکه در روز فعال کرده بود. 

تحلیل فنی

اهمیت این خبر صرفاً در «روشن شدن دوباره یک خط لوله» نیست؛ مسئله اصلی، بازگشت یک مسیر جایگزین برای انتقال نفت از شرق به غرب عربستان است.

خط شرق به غرب یا «پترولاین» از نظر فنی یک مسیر انتقال خشکی است که وابستگی صادرات نفت عربستان به حمل دریایی از خلیج فارس را کاهش می‌دهد. این خط از منطقه تولید و فرآورش نفت در شرق کشور آغاز شده و نفت را به ینبع در دریای سرخ می‌رساند.

نکته مهم این است که ظرفیت هفت میلیون بشکه در روز را نباید با صادرات واقعی هفت میلیون بشکه‌ای از ینبع یکسان دانست. بخشی از ظرفیت خط برای پالایشگاه‌های غرب عربستان مصرف می‌شود و ظرفیت عملیاتی پایانه‌ها، مخازن، اسکله‌ها و ناوگان نیز محدودیت‌های جداگانه‌ای ایجاد می‌کنند. 

از این رو، سرعت افزایش دبی پس از راه‌اندازی مجدد اهمیت بیشتری از اعلام صرفِ بازگشت خط دارد. رویترز گزارش کرده است که خط ابتدا با نرخ پایین فعالیت می‌کند و تلاش برای بازگرداندن آن به ظرفیت کامل ادامه دارد. 

از منظر مهندسی انتقال، آسیب به ایستگاه پمپاژ الزاماً به معنای از کار افتادن کل مسیر نیست؛ امکان استفاده از آرایش‌های عملیاتی جایگزین و عبور جریان از بخش‌های سالم وجود دارد. با این حال، میزان فشار قابل اعمال، سلامت تجهیزات، وضعیت شیرآلات و ایستگاه‌های پمپاژ و الزامات ایمنی تعیین می‌کنند که افزایش دبی با چه سرعتی امکان‌پذیر باشد.

بنابراین باید میان «شروع مجدد جریان» و «بازگشت به ظرفیت کامل» تفاوت قائل شد.

تحلیل بازار نفت

بازار بلافاصله نسبت به خبر فعال شدن مجدد خط واکنش نشان داده است. قیمت برنت در معاملات روز سه‌شنبه به زیر ۱۰۰ دلار سقوط کرد و گزارش‌های مربوط به بازگشت جریان نفت عربستان یکی از عوامل فشار نزولی بر قیمت‌ها بود. 

اهمیت بازار این مسیر از آنجا ناشی می‌شود که در شرایط فعلی، هر مقدار نفتی که بتواند از طریق ینبع صادر شود، بخشی از نیاز به انتقال نفت از پایانه‌های خلیج فارس و عبور از مسیر هرمز را کاهش می‌دهد.

در واقع، بازار نفت به ظرفیت اسمی خط لوله واکنش نشان نمی‌دهد؛ بلکه به حجم واقعی نفتی که می‌تواند طی روزهای آینده از مسیر ینبع به بازار جهانی برسد واکنش نشان می‌دهد.

به همین دلیل، افزایش تدریجی جریان در پترولاین می‌تواند حتی پیش از رسیدن به ظرفیت کامل، اثر روانی و سپس فیزیکی بر بازار داشته باشد.

تحلیل استراتژیک

این تحول یک نکته مهم درباره معماری امنیت انرژی عربستان را برجسته می‌کند: مسیر جایگزین هرمز زمانی ارزش راهبردی واقعی دارد که هم خط لوله و هم پایانه دریایی مقصد در شرایط عملیاتی باقی بمانند.

در ماه‌های گذشته، پترولاین عملاً به عنوان یک «بیمه‌نامه زیرساختی» برای صادرات نفت عربستان عمل کرده است. در دوره‌ای که عبور کشتی‌ها از هرمز به‌شدت مختل شده بود، انتقال نفت به دریای سرخ امکان ادامه بخشی از صادرات را فراهم کرد. در ماه مارس، صادرات نفت از ینبع تا حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز افزایش یافته بود و گزارش‌های صنعتی نشان می‌دادند که پترولاین تا ظرفیت هفت میلیون بشکه در روز مورد استفاده قرار گرفته است. 

اما حمله اخیر نشان داد که تنوع مسیر جغرافیایی به‌تنهایی معادل امنیت کامل عرضه نیست.

مسیر شرقی به غربی عربستان از یک طرف وابستگی به هرمز را کاهش می‌دهد، اما در طرف دیگر، صادرات از ینبع برای رسیدن به بسیاری از بازارهای آسیایی نیازمند عبور از دریای سرخ و باب‌المندب است. در نتیجه، ریسک از یک گلوگاه به مجموعه‌ای از گلوگاه‌های دیگر منتقل می‌شود.

گزارش‌های اخیر همچنین نشان می‌دهد که عربستان در حال بررسی افزایش ظرفیت این خط لوله است. رویترز در ماه ژوئیه گزارش کرده بود که ظرفیت فعلی هفت میلیون بشکه در روز ممکن است در آینده یک تا دو میلیون بشکه دیگر افزایش یابد. 

این موضوع نشان می‌دهد که بحران فعلی می‌تواند بر طراحی بلندمدت شبکه صادرات نفت منطقه اثر بگذارد و سرمایه‌گذاری در مسیرهای خشکی و پایانه‌های غربی را از یک ظرفیت اضطراری به بخشی از راهبرد دائمی امنیت صادرات تبدیل کند.

تحلیل اجرایی

برای بازار، چهار شاخص در روزهای آینده اهمیت ویژه خواهند داشت:

▪︎ نرخ واقعی جریان نفت در پترولاین پس از راه‌اندازی مجدد

▪︎ زمان‌بندی نخستین بارگیری‌های جدید در ینبع

▪︎ تعداد و ظرفیت نفتکش‌هایی که به پایانه‌های دریای سرخ منتقل می‌شوند

▪︎ میزان بازگشت صادرات مشتریان اروپایی و آسیایی به مسیر ینبع

نکته مهم این است که بازگشت خط لوله الزاماً به معنای بازگشت فوری تمام صادرات از دست‌رفته نیست. باید زنجیره کامل شامل انتقال خط لوله، ذخیره‌سازی، بارگیری دریایی، دسترسی کشتی‌ها به ینبع و امنیت مسیر دریای سرخ همزمان مورد توجه قرار گیرد.

از طرف دیگر، عربستان در زمان توقف پترولاین توانسته بود بخشی از نفت خود را دوباره از پایانه‌های خلیج فارس بارگیری کند. رویترز گزارش کرده است که نفتکش‌های بسیار بزرگ با ظرفیت مجموع حدود ۱۴ میلیون بشکه در تأسیسات صادراتی عربستان در خلیج فارس مشاهده شده‌اند. 

بنابراین راهبرد عملیاتی عربستان اکنون بیش از گذشته بر انعطاف‌پذیری بین دو محور صادراتی خلیج فارس و دریای سرخ استوار شده است.

جمع‌بندی راهبردی

خبر امروز را می‌توان یک تحول مهم در سمت عرضه نفت جهانی دانست، اما نه به معنای حل شدن ریسک زیرساختی عربستان.

بازگشت پترولاین، امکان افزایش عرضه از مسیر ینبع را ایجاد می‌کند و همزمان فشار عملیاتی بر پایانه‌های خلیج فارس و وابستگی به عبور از هرمز را کاهش می‌دهد.

با این حال، تا زمانی که جریان خط لوله به سطح پایدار و قابل توجه برسد و بارگیری‌های ینبع به‌طور مستمر افزایش پیدا کند، اثر آن بر بازار بیشتر انتظاری و تدریجی خواهد بود.

از منظر امنیت انرژی، مهم‌ترین پیام این تحول آن است که در شرایط اختلال همزمان چند مسیر دریایی، ارزش واقعی زیرساخت‌های خشکیِ دارای دسترسی به آب‌های آزاد به‌شدت افزایش می‌یابد؛ اما این زیرساخت‌ها زمانی واقعاً نقش «مسیر جایگزین» را ایفا می‌کنند که خودشان، پایانه مقصد و مسیر دریایی بعد از آن نیز از امنیت و ظرفیت کافی برخوردار باشند.