کاهش شدید صادرات نفت عربستان از دریای سرخ؛ گره جدید امنیت انرژی در باب‌المندب

بر اساس داده‌های رهگیری نفتکش‌ها و محموله‌های شرکت «وود مکنزی»، صادرات نفت خام عربستان از پایانه ینبع در ساحل دریای سرخ، پس از رسیدن به اوج ۴٫۰۷ میلیون بشکه در روز در ماه مارس، تا پایان ژوئن با ۴۱ درصد کاهش به حدود ۲٫۳۹ میلیون بشکه در روز رسیده است.

این افت در حالی رخ داده که عربستان در آغاز جنگ، بخش عمده صادرات نفت خود را از مسیر خط لوله شرق-غرب به بندر ینبع منتقل کرده بود تا وابستگی به تنگه هرمز را کاهش دهد.

طبق این گزارش، حجم صادرات از ینبع در ژوئن همچنین حدود ۶۶ درصد کمتر از کل صادرات نفت عربستان در ماه ژانویه (حدود ۷٫۹۶ میلیون بشکه در روز از مجموع پایانه‌های خلیج فارس و دریای سرخ) بوده است.

تحلیلگران وود مکنزی هشدار می‌دهند که تصور «جایگزینی امن تنگه هرمز با دریای سرخ» اکنون با چالش جدی روبه‌رو شده است؛ زیرا در صورت تشدید اختلال در تنگه باب‌المندب، یکی دیگر از شریان‌های اصلی صادرات نفت جهان نیز در معرض تهدید قرار خواهد گرفت.

این هشدار پس از آن مطرح شد که نیروهای حوثی یمن اعلام کردند دو نفتکش سعودی را در محدوده باب‌المندب هدف قرار داده‌اند و مدعی شدند این کشتی‌ها ممنوعیت دریایی اعلام‌شده از سوی این گروه را نقض کرده‌اند.

⸻

تحلیل فنی

* خط لوله شرق-غرب (East-West Pipeline) امکان انتقال نفت از میادین شرق عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ را فراهم می‌کند و ظرفیت بالایی برای دور زدن تنگه هرمز دارد.

* با این حال، انتقال صادرات به ینبع تنها مسیر حرکت نفت را تغییر می‌دهد و ریسک ژئوپلیتیکی را حذف نمی‌کند؛ زیرا نفتکش‌ها همچنان باید از باب‌المندب عبور کنند؛ یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های دریایی (Maritime Chokepoint) جهان که عبور حجم قابل توجهی از تجارت انرژی به آن وابسته است.

* کاهش بارگیری در ینبع می‌تواند ناشی از مجموعه‌ای از عوامل شامل محدودیت‌های امنیتی، کاهش تمایل مالکان نفتکش‌ها به پذیرش ریسک، افزایش هزینه بیمه جنگ، محدودیت‌های عملیاتی و مدیریت عرضه صادراتی باشد.

* استمرار این وضعیت موجب کاهش انعطاف‌پذیری شبکه صادرات نفت عربستان خواهد شد؛ زیرا ظرفیت جایگزین نیز با محدودیت امنیتی مواجه می‌شود.

⸻

تحلیل راهبردی

* تحولات اخیر نشان می‌دهد تنوع‌بخشی مسیرهای صادرات، زمانی مؤثر است که مسیر جایگزین نیز از امنیت پایدار برخوردار باشد. در غیر این صورت، ریسک تنها از یک گلوگاه به گلوگاهی دیگر منتقل می‌شود.

* هم‌زمان در معرض تهدید قرار گرفتن دو مسیر اصلی صادرات نفت خاورمیانه یعنی تنگه هرمز و باب‌المندب، شکنندگی زنجیره تأمین جهانی انرژی را بیش از گذشته آشکار می‌کند.

* برای پالایشگاه‌های آسیایی، افزایش عدم قطعیت در مسیرهای حمل‌ونقل به معنای افزایش هزینه تأمین، رشد کرایه حمل، افزایش حق بیمه و کاهش قابلیت برنامه‌ریزی برای دریافت محموله‌ها خواهد بود.

* بازار جهانی نفت اکنون بیش از آنکه صرفاً به حجم تولید توجه داشته باشد، به امنیت دسترسی به مسیرهای صادراتی حساس شده است.

⸻

تحلیل سیاسی

* رخدادهای اخیر بیانگر آن است که رقابت‌های منطقه‌ای از مرحله تهدید زیرساخت‌های تولید، به مرحله اعمال فشار بر مسیرهای انتقال انرژی وارد شده است.

* تمرکز تنش‌ها بر باب‌المندب، اهمیت ژئوپلیتیکی دریای سرخ را بیش از گذشته افزایش داده و این منطقه را به یکی از کانون‌های اصلی امنیت تجارت جهانی تبدیل کرده است.

* افزایش نااطمینانی در این آبراه می‌تواند توجه قدرت‌های دریایی و کشورهای وابسته به واردات انرژی را بیش از پیش به امنیت خطوط کشتیرانی معطوف کند.

⸻

جمع‌بندی اجرایی (Executive Insight)

کاهش ۴۱ درصدی صادرات نفت عربستان از بندر ینبع، تنها یک افت آماری در بارگیری نفت نیست؛ بلکه نشانه‌ای از محدودیت راهبردی مسیر جایگزین تنگه هرمز محسوب می‌شود. اگر باب‌المندب نیز با اختلال پایدار روبه‌رو شود، بخش مهمی از صادرات نفت خاورمیانه با ریسک هم‌زمان در دو گلوگاه حیاتی دریایی مواجه خواهد شد؛ وضعیتی که می‌تواند نوسان قیمت نفت، کرایه حمل دریایی و هزینه بیمه را در بازار جهانی برای مدتی طولانی در سطوح بالا نگه دارد.