خرابکاری در تأسیسات نفتی

محمدحسین لطف‌الهی: روز جمعه، برخاستن ستون عظیمی از دود غلیظ بر فراز خلیج هاوانا، تنها نشانه یک حادثه صنعتی نبود؛ بلکه نمادی بصری از کشوری بود که در میان شعله‌های یک بحران عمیق انرژی و محاصره خفه‌کننده اقتصادی دست‌وپا می‌زند.
آتش‌سوزی در پالایشگاه کلیدی نیکو لوپز در پایتخت کوبا، دقیقاً در زمانی رخ داد که این جزیره حوزه کارائیب، تحت شدیدترین فشارهای ناشی از تحریم‌های نفتی ایالات متحده، برای روشن نگه داشتن چراغ‌های خود با چالشی وجودی روبرو است.
اگرچه مقامات محلی توانستند آتش را مهار کنند، اما این حادثه آسیب‌پذیری شدید زیرساخت‌های انرژی کوبا را در مقطعی که واشنگتن شریان‌های واردات سوخت این کشور را یکی پس از دیگری قطع می‌کند، به‌وضوح به تصویر کشید.
حادثه صنعتی یا خرابکاری امنیتی؟
بر اساس گزارش‌ها، حریق در یکی از انبارهای ذخیره‌سازی پالایشگاه نیکو لوپز رخ داد و به‌سرعت توجه و نگرانی ساکنان پایتخت را برانگیخت. حساسیت ماجرا زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم محل وقوع آتش‌سوزی در مجاورت لنگرگاه دو نفتکش در بندر هاوانا بوده است؛ نفتکش‌هایی که در این روزهای قحطی سوخت، برای کوبا حکم مرگ و زندگی را دارند.
وزارت انرژی و معادن کوبا با انتشار بیانیه‌ای در شبکه‌های اجتماعی، ضمن تأیید اطفای کامل حریق و عدم سرایت آن به مناطق مجاور، اعلام کرد که این حادثه تلفات جانی در پی نداشته است. این وزارتخانه با تأکید بر اینکه «روز کاری در پالایشگاه نیکو لوپز با روال کاملاً عادی ادامه دارد»، تلاش کرد تا از گسترش وحشت عمومی جلوگیری کند.
با این حال، اعلام این موضوع که «علت حادثه در دست بررسی است»، در فضای به‌شدت دوقطبی و پرتنش فعلی، گمانه‌زنی‌هایی را در میان ناظران درباره احتمال «خرابکاری‌های پنهان» با هدف تسریع فروپاشی اقتصادی این کشور ایجاد کرده است.
از کاراکاس تا هاوانا
برای درک ابعاد فاجعه‌بار هرگونه اختلال در پالایشگاه‌های کوبا، باید به ریشه‌های ژئوپلیتیک بحران فعلی نگاه کرد. کوبا کشوری است که تنها قادر به تولید حدود یک‌سوم از کل نیازهای سوختی خود است. برای دهه‌ها، هاوانا برای جبران این کسری حیاتی، به واردات نفت یارانه‌ای از متحد استراتژیک خود، یعنی ونزوئلا، وابسته بود.
اما عملیات نظامی ماه گذشته ایالات متحده در ونزوئلا و ربایش نیکلاس مادورو، رهبر این کشور، این شریان حیاتی را به‌طور کامل قطع کرد. خلأ ناشی از توقف ارسال نفت کاراکاس، با اقدامات تهاجمی دولت دونالد ترامپ تشدید شده است. رئیس‌جمهور آمریکا با صدور یک فرمان اجرایی جدید، شمشیر داموکلس «تعرفه‌های تجاری تنبیهی» را بالای سر هر کشوری قرار داده است که جرأت کند به کوبا نفت یا فرآورده‌های نفتی صادر کند.
کارشناسان ردیابی حمل‌ونقل دریایی در گفتگو با خبرگزاری فرانسهتأیید کرده‌اند که در نتیجه این سیاست رعب‌آور، هفته‌هاست که هیچ نفتکش خارجی در بنادر کوبا پهلو نگرفته است.
آناتومی یک فروپاشی قطره‌چکانی
تأثیر این محاصره ترکیبی بر زندگی روزمره ۱۱ میلیون شهروند کوبایی، ویرانگر بوده است. این کشور اکنون با خاموشی‌های سراسری و طولانی‌مدت دست‌وپنج نرم می‌کند. کاهش بی‌سابقه ذخایر سوخت، دولت را مجبور به اتخاذ تدابیر ریاضتی شدیدی کرده که عملاً کشور را به حالت نیمه‌تعطیل درآورده است. برای نمونه، خدمات اتوبوس‌رانی و قطارهای شهری به‌شدت کاهش یافته و جابه‌جایی شهروندان مختل شده است.
همزمان، فعالیت مدارس و دانشگاه‌ها محدود شده و از همه نگران‌کننده‌تر، کادر درمان و خدمات در بیمارستان‌ها نیز با تعدیل و کاهش روبرو شده‌اند که مستقیماً جان بیماران را به خطر می‌اندازد.
از طرفی، کارمندان بخش عمومی به هفته‌های کاری چهار روزه تقلیل یافته‌اند و برخی هتل‌ها که منبع اصلی درآمد ارزی (گردشگری) کشور محسوب می‌شوند، کرکره‌های خود را پایین کشیده‌اند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، هفته گذشته با لحنی بی‌سابقه هشدار داد که اگر نیازهای انرژی کوبا برآورده نشود، این کشور با یک «فروپاشی انسانی» تمام‌عیار مواجه خواهد شد.
دیپلماسی در سایه محاصره
دولت کوبا، استراتژی واشنگتن را نه یک ابزار مشروع در سیاست خارجی، بلکه «جنایتی علیه بشریت» می‌داند. کارلوس د کوسیو، معاون وزیر امور خارجه کوبا، روز جمعه در شبکه‌های اجتماعی نوشت که ایالات متحده در حال اعمال یک «مجازات دسته‌جمعی» علیه مردم کوباست.
او با اشاره به اینکه آمریکا با استفاده از اقدامات قهری و تهدید، مانع از تأمین سوخت توسط کشورهای ثالث می‌شود، تصریح کرد: «فقدان سوخت به حمل‌ونقل، خدمات پزشکی، آموزش، تولید انرژی، تولید غذا و استانداردهای زندگی آسیب می‌رساند. مجازات دسته‌جمعی یک جنایت است.»
در این میان، مکزیک تلاش می‌کند تا با احتیاط به‌عنوان یک سوپاپ اطمینان عمل کند. روز پنج‌شنبه، دو شناور نیروی دریایی مکزیک حامل بیش از ۸۰۰ تن کمک‌های بشردوستانه وارد هاوانا شدند.
اگرچه این محموله در برابر نیازهای عظیم کوبا ناچیز است، اما پیامی سیاسی در خود نهفته دارد. کلودیا شین‌باوم، رئیس‌جمهور مکزیک، با انتقاد صریح از محدودیت‌های نفتی واشنگتن و «غیرعادلانه» خواندن آن‌ها، اعلام کرده است که دولتش به دنبال «باز کردن درها برای توسعه گفتگو» میان هاوانا و واشنگتن است؛ گفتگویی که در سایه سنگین ناوگان نظامی آمریکا و تحریم‌های ترامپ، بیش‌ازپیش دور از دسترس به نظر می‌رسد.
جنگ فرسایشی برای تسلیم
حادثه پالایشگاه نیکو لوپز، فارغ از علت اصلی آن، نشان‌دهنده شکنندگی شدید کشوری است که در لبه پرتگاه قرار دارد. استراتژی واشنگتن آشکارا بر این اصل استوار است که با خشکاندن منابع انرژی، ماشین اقتصاد و خدمات عمومی کوبا را از کار بیندازد تا در نهایت، فشار و نارضایتی‌های داخلی منجر به فروپاشی سیاسی شود.
سؤالی که اکنون در محافل بین‌المللی مطرح است این نیست که کوبا چگونه این بحران را مدیریت می‌کند، بلکه این است که این جزیره تا چه زمانی می‌تواند پیش از توقف کامل ضربان قلب اقتصادی‌اش، در تاریکی مطلق دوام بیاورد؟