بازار جهانی نفت در آستانه عصر «اشباع پس از جنگ»

با احیای جریان صادرات از تنگه هرمز و افزایش تولید رقبا تولیدکنندگان خاورمیانه برای جذب خریداران محدود به تخفیف‌های بی‌سابقه روی آورده‌اند و این چشم‌اندازی محسوب می‌شود که از یک بازار به شدت رقابتی در فردای پایان جنگ حکایت دارد.

ران بوسو، تحلیلگر انرژی و ستون‌نویس رویترز در یادداشتی نوشت: تولیدکنندگان نفت در خاورمیانه در حال کاهش شدید قیمت‌ها برای جذب خریداران قرار دارند چرا که احیای چشمگیر جریان عبور نفت از تنگه هرمز بازار جهانی نفت خام را به سمت عرضه مازاد سوق می‌دهد. این وضعیت پیش‌نمایشی از بازار شلوغ و به شدت رقابتی نفت به شمار می‌رود که جنگ با ایران به احتمال زیاد از خود به جای خواهد گذاشت.

در هفته گذشته قیمت نفت خام شاخص برنت با سقوطی بیش از ۱۷ درصدی به حدود ۹۷ دلار در هر بشکه رسید که تندترین سقوط هفتگی آن از زمان همه‌گیری سال ۲۰۲۰ محسوب می‌شود. این ریزش قیمت در پی شکست سنگین حزب جمهوری‌خواه دونالد ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا رخ داد و این رویدادی به شمار می‌رود که انتظارات را برای کاهش سریع تنش‌ها از سوی واشنگتن به عنوان بحرانی که از ۲۸ فوریه بازارهای انرژی را زیر و رو کرده بالا برده است.

صرف نظر از اینکه آیا واشنگتن و تهران در هفته‌های آینده به یک توافق صلح پایدار دست خواهند یافت یا خیر، بازار اکنون با چشم‌انداز اشباع نفت خام روبه‌رو است و این پیامدی غافلگیرکننده در پایان سالی تلقی می‌شود که یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه انرژی در تاریخ مدرن را به خود دید. با این وجود اگرچه نفت در حال خروج از خلیج فارس است اما بازار جهانی با شرایط عادی پیش از جنگ فاصله زیادی دارد. تقاضا به دلیل قیمت‌های بالا و ظرفیت محدود پالایشی همچنان در تنگنا قرار دارد و ذخایر جهانی نیز به شدت تخلیه شده‌اند.

احیای سریع جریان‌ها و فوران تولید جهانی

صادرات نفت از طریق تنگه هرمز از ماه سپتامبر با سرعت زیادی احیا شده است زیرا تولیدکنندگان حاشیه خلیج فارس اکنون می‌توانند با استفاده از نفتکش‌های تحت اسکورت نیروی دریایی آمریکا از این آبراه باریک عبور کنند. بر اساس داده‌های موسسه کپلر میانگین صادرات نفت خام از این تنگه در ماه اکتبر بدون احتساب محموله‌های ایران به ۱۰.۳ میلیون بشکه در روز رسید و این رقمی محسوب می‌شود که در ماه نخست جنگ نزدیک به صفر بود. این در حالی است که میانگین صادرات پیش از جنگ ۱۳.۵ میلیون بشکه در روز برآورد می‌شد.

این احیا زمانی چشمگیرتر می‌شود که مسیرهای جایگزین صادراتی شامل پایانه ینبع عربستان در دریای سرخ و پایانه فجیره امارات نیز به محاسبات اضافه شوند. داده‌های کپلر نشان می‌دهد که مجموع صادرات نفت خام منطقه در ماه اکتبر به ۱۶.۶ میلیون بشکه در روز رسیده است که تنها اندکی با میانگین ۱۷ میلیون بشکه‌ای پیش از جنگ فاصله دارد. همزمان تولیدکنندگان خارج از خاورمیانه به ویژه ایالات متحده، برزیل و کانادا در واکنش به شوک عرضه دوران جنگ تولید خود را افزایش داده‌اند. به گفته موسسه مشاوره انرژی اسپکتس تولید جهانی نفت خام در ماه اکتبر به ۸۵ میلیون بشکه در روز رسید که نه تنها بالاترین سطح از زمان آغاز جنگ محسوب می‌شود بلکه از میانگین پنج ساله ۸۳ میلیون بشکه‌ای نیز فراتر رفته است. با هر معیاری که محاسبه شود جهان در آستانه غرق شدن در نفت خام قرار دارد.

رقابت جهانی و حراج نفت در خلیج فارس

سیگنال‌های قیمتی به وضوح از عرضه مازاد حکایت دارند. عربستان سعودی قیمت نفت خام شاخص عرب لایت خود را برای مشتریان آسیایی در تحویل ماه دسامبر ۲ دلار نسبت به نوامبر کاهش داد. این اقدام تخفیف نفت سعودی نسبت به میانگین شاخص عمان و دبی را به ۶.۵۰ دلار در هر بشکه رساند که پایین‌ترین سطح از زمان همه‌گیری کووید در مه ۲۰۲۰ به شمار می‌رود. اضافه‌بهای نقدی برای شاخص‌های نفت خام خاورمیانه نیز فرو ریخته است. بر اساس داده‌های رویترز اضافه‌بهای شاخص عمان نسبت به دبی از ۳۴ دلار در اواسط سپتامبر به تنها ۹۵ سنت در سه‌شنبه گذشته سقوط کرد که ضعیف‌ترین رقم از ماه ژوئیه تلقی می‌شود هرچند روز پنجشنبه با بهبود اندکی به ۱.۷۶ دلار رسید.

این تخفیف‌های بی‌سابقه دو دلیل عمده دارد و نخستین مورد جبران هزینه‌های نجومی تدارکات است. با وجود اسکورت‌های آمریکایی حملات ایران به شناورهای عبوری از هرمز نزدیک به صورت روزانه ادامه دارد و بسیاری از تولیدکنندگان را مجبور کرده تا به عملیات‌های گران‌قیمت انتقال کشتی به کشتی در خلیج عمان متوسل شوند. این امر کرایه نفتکش‌ها را به شدت بالا برده و هزینه حمل هر بشکه را از حدود ۵ دلار پیش از جنگ به میانگین ۳۰ دلار رسانده است.

دلیل دوم رقابت فزاینده برای جذب خریداران محدود به شمار می‌رود. ظرفیت پالایشی جهان در سال جاری به دلیل خسارات وارده در خاورمیانه و حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه به شدت کاهش یافته است و این امر توانایی پالایشگران را برای تبدیل نفت خام عرضه‌شده به سوخت‌های مصرفی محدود کرده است.

عدم توجیه ذخیره‌سازی

در شرایط عادی این عدم تعادل تولیدکنندگان را مجبور به کاهش تولید یا انتقال بشکه‌های مازاد به مخازن ذخیره‌سازی می‌کرد اما در حال حاضر ذخیره نفت غیراقتصادی به نظر می‌رسد. تداوم بی‌ثباتی‌ها پیرامون خاورمیانه باعث شده تا قیمت‌های تحویل فوری برنت بسیار بالاتر از قراردادهای آتی باشد و این ساختاری در بازار محسوب می‌شود که به عنوان بکواردیشن شناخته می‌شود. پرداخت هزینه برای ذخیره کالایی در امروز که باید در آینده با قیمت پایین‌تری فروخته شود هیچ توجیه اقتصادی ندارد و تولیدکنندگان را مجبور می‌کند تا با حراج قیمت‌ها به طور مستقیم برای جذب خریدار بجنگند.

متغیرهای پنهان و احتمال برگشتن ورق

با این حال سناریوی اشباع بازار با چند متغیر مهم روبه‌رو است. نخست اینکه تقاضای سرکوب‌شده می‌تواند بازگردد. قیمت‌های بالای سوخت در سال جاری بسیاری از مصرف‌کنندگان را مجبور به کاهش مصرف کرده است. بانک جی‌پی مورگان تخمین می‌زند که مصرف جهانی نفت از زمان آغاز جنگ حدود ۳.۳ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. اگر بخشی از این تقاضا نابود نشده و تنها به تعویق افتاده باشد با افت قیمت‌ها ممکن است شاهد جهش مصرف باشیم. همچنین به ویژه در صورت دستیابی به توافق در جنگ‌های ایران یا اوکراین، پالایشگاه‌های آسیب‌دیده ممکن است زودتر از حد انتظار به مدار بازگردند.

در سوی مقابل یک توافق پایدار میان آمریکا و ایران که عبور عادی از هرمز را احیا کند هزینه‌های حمل و امنیت را به شدت کاهش داده و به تولیدکنندگان خلیج فارس اجازه می‌دهد نفت خام بیشتری را روانه بازاری کنند که در آن کشورهایی نظیر آمریکا، برزیل و کانادا پیش‌تر تولید خود را در آن بالا برده‌اند. کشورهای خاورمیانه نیز برای جبران خسارات اقتصادی و پر کردن دوباره خزانه دولتی انگیزه بالایی برای به حداکثر رساندن صادرات خود خواهند داشت. جنگ ایران یک کمبود استثنایی انرژی ایجاد کرد اما پایان این درگیری می‌تواند بازاری خلق کند که حجم نفت در آن فراتر از ظرفیت هضم بازار قرار می‌گیرد و بازار انرژی قدیمی از بین رفته و بازار جدید قرار است بسیار شلوغ‌تر باشد.