آب تولیدی؛ بحران پنهان در میدان‌های قدیمی نفت ایران

افزایش سهم آب همراه نفت در میدان‌های قدیمی، یکی از چالش‌های کمتر دیده‌شده در اقتصاد تولید نفت است؛ چالشی که در کنار افت فشار مخازن و کاهش طبیعی تولید، هزینه بهره‌برداری را افزایش می‌دهد و مدیریت آب، تصفیه و دفع ایمن آن را به مسئله‌ای راهبردی برای صنعت نفت تبدیل می‌کند.

به گزارش نفت خبر، در واقع، هرچه عمر یک میدان نفتی بیشتر می‌شود، ممکن است تولید آن به‌تدریج از استخراج نفت به مدیریت حجم فزاینده‌ای از آب همراه وابسته شود؛ موضوعی که اگر برای آن راهکار فنی و اقتصادی مناسبی در نظر گرفته نشود، می‌تواند بخشی از مزیت اقتصادی تولید را از بین ببرد.
آب تولیدی یا آب همراه، به آبی گفته می‌شود که هم‌زمان با نفت و گاز از مخزن استخراج می‌شود. این آب تنها یک پساب معمولی نیست؛ بلکه بسته به ویژگی‌های زمین‌شناختی مخزن و مواد شیمیایی مورد استفاده در عملیات تولید، می‌تواند حاوی نمک‌های محلول، هیدروکربن‌ها، فلزات سنگین، مواد جامد و ترکیبات بالقوه خطرناک باشد. به همین دلیل، مدیریت آن یک موضوع عملیاتی نیست و به طور مستقیم با حفاظت از منابع آب و خاک و سلامت اکوسیستم‌های پیرامونی ارتباط دارد.

افزایش هزینه تولید در میدان‌های پیر
با افزایش عمر مخزن، نسبت آب به نفت در بسیاری از چاه‌ها روندی صعودی پیدا می‌کند. در برخی میدان‌های بالغ، حجم آب تولیدی می‌تواند چند برابر نفت استخراج‌شده باشد. یک مطالعه منتشرشده در ژانویه ۲۰۲۶ در نشریه Environmental Impact Assessment Review، نسبت تولید آب به نفت را در شرایط متعارف حدود سه تا چهار بشکه آب به ازای هر بشکه نفت توصیف می‌کند و نشان می‌دهد این نسبت در مخازن پیرتر می‌تواند به حدود ۱۰ بشکه آب برسد. البته این ارقام به ویژگی‌های هر مخزن وابسته‌اند و نباید به‌عنوان نسبت ثابت برای تمام میدان‌ها در نظر گرفته شوند.
افزایش آب همراه به معنای نیاز بیشتر به تجهیزات جداسازی، انتقال، تصفیه و تزریق یا دفع است. در نتیجه، بخشی از ظرفیت تأسیسات سطح‌الارضی و منابع مالی شرکت بهره‌بردار به مدیریت آب اختصاص می‌یابد؛ درحالی‌که هدف اصلی عملیات، تولید اقتصادی نفت است. در میدان‌هایی که با افت تولید نیز مواجه‌اند، افزایش هزینه‌های مدیریت آب می‌تواند اقتصادی‌بودن ادامه بهره‌برداری از برخی چاه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
اهمیت زیست‌محیطی آب تولیدی زمانی روشن‌تر می‌شود که مسیرهای احتمالی انتشار آن در محیط بررسی شود. نشت از خطوط انتقال، مخازن ذخیره، حوضچه‌ها یا چاه‌های دفع و تزریق، در صورت نبود کنترل و پایش کافی، می‌تواند زمینه آلودگی خاک و منابع آب سطحی و زیرزمینی را فراهم کند. شوری بالا و وجود ترکیبات شیمیایی نیز باعث می‌شود که رهاسازی کنترل‌نشده این آب، پیامدهایی فراتر از یک آلودگی معمولی داشته باشد.
سازمان زمین‌شناسی آمریکا در گزارشی در آوریل ۲۰۲۵، با بررسی ۲۳۶ مطالعه درباره پساب صنعت نفت و گاز، بر پیچیدگی ترکیبات آب تولیدی و مسیرهای احتمالی مواجهه انسان با آلاینده‌های آن تأکید کرده است. این بررسی همچنین به کمبود داده‌های مربوط به رهاسازی‌های زیست‌محیطی، دشواری سنجش ترکیبات شیمیایی و عدم قطعیت درباره عملکرد برخی روش‌های تصفیه اشاره می‌کند. بنابراین، حتی تصفیه آب نیز بدون پایش کیفیت خروجی و ارزیابی متناسب با نوع مصرف، تضمین‌کننده ایمنی محیط‌زیستی نیست.

ایران؛ چالش کمبود داده و ظرفیت استفاده مجدد
اهمیت این موضوع برای ایران، با توجه به قدمت بخشی از میدان‌های نفتی و تشدید تنش آبی در کشور، دوچندان است. مقاله‌ای پژوهشی در نشریه Frontiers in Water که در سپتامبر ۲۰۲۴ منتشر شده، با بررسی وضعیت بازچرخانی آب در ایران، تأکید می‌کند که آمار جامع و در دسترس از حجم کل آب تولیدی صنعت نفت کشور وجود ندارد. این مقاله همچنین شوری بالای این آب را یکی از موانع استفاده مجدد از آن معرفی می‌کند و ظرفیت‌هایی مانند بازیابی مواد ارزشمند، بهبود کیفیت برای تزریق مجدد و استفاده صنعتی یا کشاورزی پس از تصفیه مناسب را مورد توجه قرار می‌دهد.
نبود آمار جامع، خود یک مسئله سیاستی است؛ زیرا بدون شناخت حجم تولید آب، کیفیت شیمیایی، پراکندگی جغرافیایی و سرنوشت نهایی آن، امکان ارزیابی دقیق ریسک‌های محیط‌زیستی و طراحی برنامه سرمایه‌گذاری وجود ندارد. در چنین شرایطی، نمی‌توان مشخص کرد کدام میدان‌ها به زیرساخت تصفیه جدید نیاز دارند و در کدام مناطق، بازچرخانی یا تزریق مجدد از نظر اقتصادی و محیط‌زیستی توجیه بیشتری دارد.

از پساب پرهزینه تا منبع قابل مدیریت
راهکار مدیریت آب تولیدی را نمی‌توان به یک نسخه واحد محدود کرد. تزریق مجدد به مخزن یا سازندهای مناسب، تصفیه برای استفاده در عملیات صنعتی، بازچرخانی و در مواردی بازیابی مواد معدنی، از گزینه‌های قابل بررسی هستند. با این حال، انتخاب هر روش باید بر اساس ترکیب شیمیایی آب، شرایط زمین‌شناسی، هزینه انرژی و تصفیه، ظرفیت زیرساخت و ملاحظات محیط‌زیستی انجام شود. حتی تزریق زیرسطحی نیز بدون ارزیابی سازگاری آب با سازند، کنترل فشار و پایش چاه‌های تزریق، خالی از ریسک نیست.
در نهایت، آب تولیدی باید از یک متغیر فرعی در عملیات استخراج به یکی از شاخص‌های اصلی مدیریت دارایی‌های نفتی تبدیل شود. انتشار آمار منظم، پایش مستقل کیفیت پساب، تعیین تکلیف مسئولیت شرکت‌های بهره‌بردار و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های تصفیه و بازچرخانی، پیش‌نیازهای مدیریت این چالش هستند. در میدان‌های بالغ ایران، آینده تولید اقتصادی نفت فقط به میزان ذخیره و توان استخراج وابسته نیست؛ بلکه به توانایی صنعت در مدیریت پیامدهای جانبی تولید، از جمله حجم فزاینده آب همراه، نیز بستگی دارد.