آلودگی‌هایی که با گذر زمان ناپدید نمی‌شوند

رسوبات ساحلی خلیج فارس به مخزنی برای انباشت آلاینده‌های نفتی تبدیل شده‌اند؛ مطالعات صورت گرفته در سواحل استان بوشهر نشان می‌دهد فعالیت‌های استخراج و جابه‌جایی نفت، در کنار منابع احتراقی و صنعتی، در شکل‌گیری این آلودگی‌ها نقش دارند؛ مسئله‌ای که ضرورت بازنگری در شیوه پایش و حفاظت از محیط‌زیست دریایی را برجسته می‌کند.
به گزارش نفت خبر- خلیج فارس از نظر اقتصادی یکی از مهم‌ترین پهنه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود؛ اما همین جایگاه، فشار زیست‌محیطی قابل‌توجهی را بر اکوسیستم دریایی آن تحمیل کرده است. تمرکز میادین نفت و گاز، پایانه‌های صادراتی، سکوهای فراساحلی، تردد نفتکش‌ها و فعالیت‌های صنعتی در سواحل این پهنه آبی، احتمال ورود آلاینده‌های نفتی به محیط دریایی را افزایش داده است. با این حال، همه آثار این آلودگی را نمی‌توان در لکه‌های نفتی سطح آب مشاهده کرد؛ بخشی از آلاینده‌ها به‌تدریج به بستر دریا منتقل می‌شوند و در رسوبات ساحلی باقی می‌مانند.
اهمیت این مسئله در پژوهشی که در اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه Marine Pollution Bulletin منتشر شده، مورد توجه قرار گرفته است. این مطالعه با بررسی رسوبات سطحی سواحل استان بوشهر در مجاورت مناطق عملیاتی بهرگان و خارک، به ارزیابی آلودگی ناشی از ترکیبات هیدروکربنی آروماتیک چندحلقه‌ای یا PAHs پرداخته است؛ ترکیباتی که بخشی از آنها می‌توانند منشأ نفتی داشته باشند و برخی دیگر در نتیجه احتراق سوخت‌ها و فعالیت‌های صنعتی وارد محیط شوند.
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد غلظت مجموع ترکیبات PAHs در نمونه‌های بررسی‌شده بین ۲۰۳.۸۱ تا ۲۱۳۹.۹ نانوگرم بر گرم متغیر بوده است. بر اساس مدل تفکیک منابع آلودگی، حدود ۶۳ درصد از این ترکیبات به منابع نفتی و حدود ۳۷ درصد به منابع ناشی از احتراق نسبت داده شده‌اند. غلبه ترکیبات با وزن مولکولی پایین و ترکیبات آلکیله نیز از تأثیر فعالیت‌های نفتی و جابه‌جایی فرآورده‌های هیدروکربنی حکایت دارد.
در این مطالعه، الگوی پراکنش آلودگی نیز یکسان نبوده است؛ نقاط فراساحلی نزدیک میادین نفتی و پایانه‌ها بیشتر تحت تأثیر منابع نفتی قرار داشته‌اند، در حالی که در مناطق شهری و بندری، نشانه‌های مرتبط با احتراق سهم بیشتری داشته‌اند. این تفاوت نشان می‌دهد نمی‌توان تمام آلودگی‌های هیدروکربنی خلیج فارس را صرفاً به نشت نفت از تأسیسات استخراج نسبت داد؛ تردد دریایی، فعالیت‌های بندری، تخلیه پساب‌های صنعتی و منابع احتراقی نیز باید در ارزیابی‌ها لحاظ شوند.
نکته مهم دیگر، ارزیابی ریسک زیست‌محیطی و سلامت انسان در این پژوهش است. بر اساس شاخص‌های مورد استفاده محققان، سطح کلی ریسک اکولوژیک در محدوده بسیار پایین تا پایین ارزیابی شده و برآورد خطر سرطان‌زایی برای بزرگسالان و کودکان نیز پایین‌تر از آستانه مرجع یک در میلیون سازمان حفاظت محیط‌زیست آمریکا قرار گرفته است. با این حال، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که ترکیبات حاصل از احتراق، با وجود سهم کمتر در غلظت کل، به دلیل سمیت بالاتر می‌توانند سهم نامتناسبی در ریسک اکولوژیک داشته باشند. همچنین در مدل مواجهه انسانی، مصرف خوراکی مسیر غالب تماس با این آلاینده‌ها بوده و کودکان حساسیت بیشتری نشان داده‌اند. بنابراین، پایین بودن برآورد ریسک در این مطالعه به معنای بی‌اهمیت بودن آلودگی یا نبود ضرورت پایش مستمر نیست.
این یافته‌ها در کنار پژوهش دیگری که در آوریل ۲۰۲۶ در نشریه Scientific Reports منتشر شد، تصویر روشن‌تری از وضعیت آلودگی نفتی سواحل ایران ارائه می‌کند. محققان در این مطالعه با استفاده از طیف‌سنجی مادون قرمز و تحلیل آماری، منشأ احتمالی قیرهای نفتی یا تاربال‌های جمع‌آوری‌شده از سواحل خلیج فارس را بررسی کردند. در این پژوهش، ۴۱ نمونه تاربال و ۱۶ نمونه نفت از میادینی از جمله گناوه، بهرگانسر، ابوذر، سروش، خارک، نوروز و پارس جنوبی مورد ارزیابی قرار گرفتند.
نتایج نشان داد میدان‌های بهرگانسر و گناوه می‌توانند منشأ احتمالی تاربال‌های شناسایی‌شده در برخی ایستگاه‌های نمونه‌برداری باشند؛ با این حال، برای تعدادی از نمونه‌ها هیچ‌یک از نفت‌های بررسی‌شده به‌عنوان منشأ قطعی شناسایی نشدند. اهمیت این نتیجه در آن است که شناسایی منشأ آلودگی نفتی، صرفاً با مشاهده لکه یا بقایای قیر در ساحل امکان‌پذیر نیست و به روش‌های آزمایشگاهی و تطبیق اثر انگشت شیمیایی آلاینده‌ها نیاز دارد.
از سوی دیگر، پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در Scientific Reports نیز با بررسی رسوبات و نمونه‌های ماهی در پنج منطقه ساحلی استان بوشهر، از جمله خارک، بوشهر، کنگان، عسلویه و امام حسن، موضوع مواجهه انسانی با ترکیبات PAHs را بررسی کرده بود. کنار هم قرار دادن این مطالعات نشان می‌دهد که بررسی آلودگی نفتی نباید به پایش مقطعی آب دریا یا ثبت لکه‌های سطحی محدود بماند؛ رسوبات و موجودات دریایی نیز بخشی از زنجیره ارزیابی آلودگی هستند.
در چنین شرایطی، یکی از چالش‌های اصلی مدیریت محیط‌زیست دریایی، فاصله میان شناسایی آلودگی و کنترل منشأ آن است. رسوبات می‌توانند آلاینده‌های آب‌گریز را برای دوره‌های طولانی در خود نگه دارند و در شرایط خاص، با تغییرات فیزیکی و شیمیایی محیط، بخشی از این ترکیبات دوباره وارد چرخه زیستی شوند. از همین رو، پاک‌سازی لکه‌های نفتی سطح آب، اگر با کنترل منابع ورود آلاینده و پایش رسوبات همراه نباشد، لزوماً به معنای رفع کامل آلودگی نیست.
برای صنعت نفت، این مسئله به معنای ضرورت عبور از رویکرد واکنشی و حرکت به سمت مدیریت پیشگیرانه آلودگی است؛ از پایش مستمر رسوبات پیرامون سکوها و پایانه‌ها گرفته تا کنترل تخلیه پساب، مدیریت آب توازن کشتی‌ها، بررسی خطوط لوله و انتشار عمومی داده‌های محیط‌زیستی. همچنین استفاده از روش‌های شناسایی منشأ آلودگی می‌تواند امکان تفکیک مسئولیت منابع مختلف و هدفمند کردن اقدامات اصلاحی را فراهم کند.
خلیج فارس مسیر انتقال نفت و محل استقرار زیرساخت‌های انرژی نیست؛ این پهنه آبی زیستگاه گونه‌های دریایی، منبع معیشت جوامع ساحلی و بخشی از سرمایه طبیعی منطقه است. مطالعات تازه نشان می‌دهند که بخشی از هزینه‌های زیست‌محیطی فعالیت‌های نفتی ممکن است نه در سطح آب، بلکه در بستر دریا انباشته شود؛ جایی که آلودگی کمتر دیده می‌شود، اما پایش و مدیریت آن برای حفاظت بلندمدت از اکوسیستم دریایی ضرورت دارد.