«هور را برای ما بگذارید»؛ عراقی‌ها در برابر پیشروی نفت و عقب‌نشینی آب

بر: نفت در مضیفی ساخته‌شده از نی در روستای ابوخصاف، مردان محلی و فعالان محیط‌زیست درباره آینده هورالحویزه بحث می‌کنند. مرتضی الجنوبی، صیاد و کنشگر محیط‌زیست، مخالف ورود پروژه‌های تازه نفتی است. احمد صالح نعمه، فعال دیگر، از ضرورت ایجاد تعادل میان درآمد نفت و بقای تالاب سخن می‌گوید. الجنوبی سرانجام حرفش را در جمله‌ای کوتاه خلاصه می‌کند: «اتركوا لنا الهور»؛ هور را برای ما بگذارید.

خبرگزاری فرانسه در گزارش میدانی منتشرشده در ۱۹ مه ۲۰۲۵، این گفت‌وگو را ثبت کرده است؛ صحنه‌ای که اختلاف بر سر توسعه نفتی را از اتاق‌های وزارتخانه به محل زندگی کسانی می‌برد که درآمدشان به آب، ماهی، گاومیش و نی وابسته است. به گزارش این خبرگزاری، ورود ماشین‌آلات سنگین برای برداشت لرزه‌ای و بازکردن راه خاکی در مارس همان سال، نگرانی ساکنان را ملموس‌تر کرد. در مقابل، وزارتخانه‌های نفت و محیط‌زیست عراق تأکید داشتند فعالیت‌ها به پیرامون هور محدود می‌شود و تالاب به خطر نمی‌افتد. 

اعتراض از کجا بلند می‌شود؟

در گزارش‌های موجود، کانون اصلی این اعتراض‌ها استان میسان است؛ به‌ویژه المشرح، ابوخصاف و آبادی‌های حاشیه هورالحویزه. این جغرافیا بیشتر شبکه‌ای از ناحیه‌ها، روستاها و مسیرهای دسترسی به تالاب است تا اعتراض هم‌زمان در چند شهر بزرگ.

به گزارش رسانه عراقی الجبال در ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵، گروهی از فعالان، گاومیش‌داران، صیادان و صاحبان سفرهای گردشگری در المشرح تجمع کردند و خواستار لغو ممنوعیت ورود به هور شدند. در بیانیه آنان، موضوع کاملاً مشخص بود: اجازه ورود گاومیش‌داران از سمت السوده، برخورداری از دسترسی مشابه با سمت الکحلاء و جلوگیری‌نکردن از صید در بخش‌های واقع در خاک عراق.

معترضان همچنین خواستار بازشدن مسیر الفکه شمالی برای گردشگری بودند. الجنوبی به الجبال گفت ساکنان در جریان جنگ ایران و عراق از این زمین‌ها رانده شده بودند و پس از ۲۰۰۳ برای چرای دام و صید به آن بازگشتند. او محدودیت مرزبانی را ناموجه می‌دانست. در پاسخ، حسین المریانی، عضو شورای استان میسان، وعده پیگیری حقوقی و اداری داد. گزارش، نتیجه نهایی این پیگیری را روشن نمی‌کند. 

این اعتراض نشان می‌دهد پرونده هور فقط اختلاف بر سر میزان آب نیست؛ حق دسترسی به محیط زندگی نیز بخشی از آن است. برای صیاد یا گاومیش‌دار، تالابی که امکان ورود به آن وجود ندارد، حتی اگر آب داشته باشد، نمی‌تواند معیشت پیشین را حفظ کند.

شکاف‌های دایک؛ وقتی مطالبه محیط‌زیستی به یک نقطه مشخص می‌رسد

به گزارش رادیو المربد در ۲ ژوئن ۲۰۲۶، ده‌ها هورنشین و فعال محیط‌زیست در نزدیکی هورالحویزه تجمع کردند. این بار موضوع اعتراض، شکاف‌های دایک خاکی در محدوده لسان عجیرده و خروج آب به سمت السویب بود.

الجنوبی در گفت‌وگو با المربد توضیح داد این شکاف‌ها در سیلاب ۲۰۱۹ برای تخلیه آب و جلوگیری از رسیدن سیلاب به روستاها استفاده شده بودند؛ به گفته او، باقی‌ماندنشان اکنون به اتلاف آب تالاب منجر می‌شود. معترضان از مقام‌های دولتی می‌خواستند به درخواست‌های پیشین برای بستن این مسیرها پاسخ دهند.

وقوع تجمع در گزارش المربد مستند است؛ اما میزان خروج آب و اینکه بستن کامل شکاف‌ها چه اثری بر تالاب و ایمنی روستاها دارد، با اظهارات معترضان به‌تنهایی مشخص نمی‌شود. این بخش از پرونده به اندازه‌گیری جریان آب و بررسی فنی نیاز دارد. 

میدان‌هایی که نامشان وارد مناقشه شده است

الحویزه یا HWZ-1 مستقیم‌ترین موضوع مخالفت با توسعه نفتی در محدوده هور است. نشریه تخصصی MEES گزارش کرده که بلوک الحویزه در دور پنجم واگذاری‌های نفتی عراق در سال ۲۰۱۸ به شرکت چینی Geo-Jade رسید و قرارداد توسعه و تولید آن با شرکت نفت میسان در فوریه ۲۰۲۳ امضا شد. برنامه اولیه شامل مطالعات، برداشت لرزه‌ای و حفاری اکتشافی بود؛ بنابراین نباید تاریخ واگذاری، امضای قرارداد و آغاز فعالیت میدانی را یک رویداد واحد دانست. 

در گزارشی تحقیقی، رسانه درج با استناد به تطبیق نقشه‌های رسمی، مکاتبات اداره محیط‌زیست میسان و اسناد پارلمانی نوشته است محدوده اولیه امتیاز الحویزه‌ـ۱ با حدود ۲۹۰ کیلومترمربع از پهنه حفاظت‌شده هم‌پوشانی دارد. اهمیت این رقم در تعیین مرز امتیاز نفتی است؛ هم‌پوشانی محدوده قراردادی به معنای تخریب تمام این مساحت نیست. 

حلفایه بیشتر در بحث مصرف آب مطرح می‌شود. به گزارش صوت‌العراق در ۱۳ اوت ۲۰۲۶، الجنوبی استفاده این میدان از آب نهر الکحلاء را نقد کرده و گفته است مناطق پایین‌دست با کم‌آبی روبه‌رو هستند. او همچنین از فعالیت شرکت اکتشافات نفتی عراق در سال ۲۰۲۵، در ارتباط با جنوب الفکه و محدوده‌ای داخل هور سخن گفته است. مساحت اعلام‌شده و سهم این فعالیت‌ها در کاهش آب، در این گزارش به نقل از او آمده و تأیید مستقل عملیاتی ارائه نشده است. 

مجنون نیز در جغرافیای وسیع‌تر ارتباط نفت و هور قرار دارد. گزارش پژوهشی «اهوار عراق، بوم‌کشی و استخراج نفت»، موقعیت مجنون، حلفایه و الحویزه را در کنار پهنه حفاظت‌شده ترسیم می‌کند. بااین‌حال، نباید همه این میدان‌ها را موضوع یک اعتراض واحد معرفی کرد: مخالفت با گسترش الحویزه، انتقاد از برداشت آب حلفایه و نگرانی درباره مجنون، پرونده‌هایی مرتبط اما متمایزند. 

زبان معترضان؛ از «تعادل» تا «ما هم انسانیم»

زبان این اعتراض‌ها میان دو موضع حرکت می‌کند. در گزارش خبرگزاری فرانسه، احمد صالح نعمه بر نیاز عراق به نفت و تالاب تأکید می‌کند و نگران رعایت‌نشدن استانداردهاست؛ الجنوبی از خطر ازدست‌رفتن هویت و میراث هورنشینان سخن می‌گوید. یکی خواستار مهار و تنظیم توسعه است و دیگری برای باقی‌ماندن پهنه‌ای خارج از پیشروی نفت استدلال می‌کند. 

رسانه جُمّار در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶، تصویری از کنش نمادین الجنوبی را روایت کرد: دفن یک ماهی مرده، با تابلوی میدان نفتی در پس‌زمینه. در همان گزارش، او با لحنی خشمگین از نادیده‌گرفته‌شدن مردم المشرح می‌پرسد: «ما انسان نیستیم؟» این زبان، حفاظت از تالاب را به مسئله برابری و ارزش زندگی مردم محلی پیوند می‌زند. تصویر دفن ماهی، بیان اعتراضی این تجربه است؛ سند تعیین علت مرگ ماهی نیست. 

تازه‌ترین صورت روشن این مطالبه در گزارش المدى، منتشرشده در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ دیده می‌شود: الجنوبی خواستار سهم ثابت آبی شده که مستقیماً به هور برسد. به گفته او، تالاب به مازاد رهاسازی برای رودخانه‌ها وابسته مانده است. در همان گزارش، سلام رحیم، مدیر ناحیه المشرح، آب ورودی اخیر را مناسب توصیف کرده، اما خواستار استمرار و افزایش آن در زمستان شده است. تفاوت این دو بیان مهم است: مقام محلی از بهبود ورودی سخن می‌گوید؛ فعال محلی تضمینی می‌خواهد که با تغییر فصل یا اولویت مصرف‌کنندگان دیگر از بین نرود.