کمبود سوخت کشتی‌ها از کمبود نفت مهم‌تر می‌شود؟

بازار جهانی انرژی در حال ورود به مرحله‌ای است که بحران آن دیگر فقط به «نفت خام» محدود نمی‌شود. تازه‌ترین گزارش رویترز از احتمال شکل‌گیری کسری روزانه ۲۱۸ هزار بشکه‌ای سوخت کوره در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ حکایت دارد، رقمی که در مقایسه با کسری تنها ۶ هزار بشکه‌ای در مدت مشابه سال گذشته، جهشی قابل توجه محسوب می‌شود. هم‌زمان ذخایر سوخت کوره در هاب‌های مهمی مانند سنگاپور، روتردام و فجیره حدود ۳۰ درصد پایین‌تر از میانگین فصلی قرار گرفته و قیمت سوخت کم‌گوگرد مورد استفاده کشتی‌ها در سنگاپور از آغاز جنگ ایران حدود ۷۶ درصد افزایش یافته است. 

به گزارش نفت خبر- این وضعیت یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا در شرایط فعلی، کمبود سوخت کشتی‌ها می‌تواند حتی از کمبود نفت خام برای تجارت جهانی مهم‌تر شود؟

سعید ساویز، کارشناس نفت و گاز در گفت و گو با «نفت خبر» اظهار کرد: برای فهم بحران فعلی ابتدا باید جایگاه نفت کوره در ساختار پالایشگاه را شناخت. نفت کوره یا Fuel Oil به طور عمده از بخش‌های سنگین‌تر فرآیند پالایش و باقیمانده تقطیر نفت خام به دست می‌آید و برخلاف محصولاتی مانند بنزین و گازوئیل، در رده فرآورده‌های سنگین قرار دارد.

ساویز معتقد است، بخشی از نفت‌های سنگین و نیمه‌سنگین، از جمله برخی نفت‌های خاورمیانه، ظرفیت تولید قابل توجهی از این نوع فرآورده دارند. با این حال، مسئله مهم برای بازار کشتیرانی کیفیت و میزان گوگرد سوخت است.

وی بیان کرد: استانداردهای بین‌المللی در اینجا نقش تعیین‌کننده دارند. سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) از سال ۲۰۲۰ سقف جهانی گوگرد سوخت مصرفی کشتی‌ها را از ۳.۵ درصد به ۰.۵ درصد کاهش داده است. در مناطق کنترل انتشار آلاینده‌ها این سقف حتی ۰.۱ درصد است. بنابراین نفت کوره پرگوگرد نمی‌تواند بدون فرآوری یا استفاده از تجهیزات کاهش آلایندگی، به‌عنوان سوخت استاندارد کشتی‌های بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل، رشد قیمت و کمبود فعلی را باید بیشتر در بازار VLSFO یا سوخت کوره بسیار کم‌گوگرد دنبال کرد، نه صرفاً نفت کوره به معنای عام.

جنگ چگونه بازار سوخت کشتی‌ها را تحت فشار قرار داده است؟

رویترز علت اصلی فشار فعلی را اختلال در پالایشگاه‌ها و حمل‌ونقل دریایی در نتیجه تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی، به‌ویژه جنگ ایران و اوکراین، می‌داند. از یک طرف بخشی از ظرفیت پالایش و صادرات در معرض اختلال قرار گرفته و از طرف دیگر پالایشگاه‌ها ترجیح می‌دهند نفت خام را به محصولاتی مانند گازوئیل و بنزین تبدیل کنند که در شرایط فعلی حاشیه سود بالاتری دارند. در نتیجه، تولید سوخت کوره کاهش پیدا کرده است.

 ساویز نیز بر همین نقطه دست می‌گذارد و معتقد است کاهش تولید پالایشگاهی در دو منطقه مهم می‌تواند در تشدید کمبود نقش داشته باشد. به گفته او، کاهش حجم پالایش در چین در کنار کاهش یا اختلال پالایش در خلیج فارس می‌تواند بخشی از عرضه جهانی نفت کوره را از بازار خارج کرده باشد.

وی اظهار کرد: چین در مقاطعی برای مدیریت مصرف نفت خام و استفاده از منابع انرژی داخلی، از زغال‌سنگ بیشتر استفاده کرده و کاهش فعالیت پالایشگاهی این کشور نیز می‌تواند بر عرضه فرآورده‌های سنگین اثر بگذارد. این تحلیل، در صورت تداوم کاهش پالایش چین، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا آسیا بزرگ‌ترین مرکز تقاضای سوخت دریایی جهان است.

سنگاپور؛ نقطه حساس بحران

در این میان، سنگاپور اهمیت ویژه‌ای دارد. این کشور یکی از مهم‌ترین مراکز سوخت‌رسانی دریایی جهان است و هرگونه اختلال در عرضه سوخت کوره می‌تواند به طور مستقیم هزینه حمل‌ونقل دریایی را افزایش دهد.

رویترز گزارش داده که ذخایر سوخت در مراکز اصلی تجاری حدود ۳۰ درصد پایین‌تر از سطح معمول قرار گرفته است. هم‌زمان قیمت VLSFO سنگاپور ۷۶ درصد افزایش یافته؛ رشدی که بسیار بیشتر از افزایش حدود ۴۰ درصدی قیمت نفت برنت از آغاز جنگ است. این اختلاف بسیار مهم است. زیرا نشان می‌دهد بحران فعلی تنها یک «شوک قیمت نفت» نیست؛ بلکه شوک در یک حلقه پایین‌تر از زنجیره انرژی است؛ یعنی جایی که نفت خام به سوخت قابل استفاده برای ناوگان تجاری تبدیل می‌شود.

تهدیدی برای تجارت جهانی

ساویز معتقد است اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، کمبود نفت کوره می‌تواند به تهدیدی جدی برای حمل‌ونقل دریایی، به‌ویژه در آسیا، تبدیل شود. 

این نگرانی با داده‌های بازار نیز هم‌خوان است: کاهش عرضه سوخت کشتی‌ها به معنای افزایش هزینه بانکرینگ و در نهایت افزایش هزینه جابه‌جایی کالا خواهد بود.

این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز نیز تحت فشار قرار گرفته است. گزارش امروز رویترز نشان می‌دهد تردد کشتی‌های تجاری حامل کالا از هرمز به پایین‌ترین سطح از ماه مه رسیده و نفتکش‌ها نیز درگیر تشدید تنش‌های نظامی شده‌اند. 

مسئله ایران؛ تهدید یا فرصت؟

برای ایران، این تحولات دو وجه متفاوت دارد. از یک سو، کاهش عرضه نفت کوره در بازار جهانی می‌تواند ارزش برخی فرآورده‌های سنگین پالایشگاهی را افزایش دهد. اما از سوی دیگر، اگر کیفیت فرآورده‌های تولیدی با استانداردهای بین‌المللی سوخت دریایی فاصله داشته باشد، افزایش قیمت جهانی الزاماً به معنای بهره‌مندی کامل ایران از این بازار نیست.

استاندارد ۰.۵ درصدی IMO عملاً یک پیام روشن دارد: بازار آینده نفت کوره، بازار نفت کوره صرف نیست؛ بازار نفت کوره کم‌گوگرد است. بنابراین سرمایه‌گذاری در واحدهای پالایشی و فرآیندهای گوگردزدایی می‌تواند اهمیت بیشتری از افزایش صرف ظرفیت تولید نفت کوره داشته باشد.

در نهایت، بحران فعلی نشان می‌دهد در بازار انرژی، همیشه کمبود خود نفت خام مهم‌ترین مسئله نیست. گاهی یک فرآورده خاص در انتهای زنجیره پالایش می‌تواند به «گلوگاه» تجارت جهانی تبدیل شود. اگر کسری ۲۱۸ هزار بشکه‌ای سوخت کوره محقق شود و تنش‌های خاورمیانه نیز ادامه یابد، مسئله بعدی بازار انرژی شاید نه پیدا کردن نفت، بلکه پیدا کردن سوخت مناسب برای حرکت دادن کشتی‌هایی باشد که همین نفت و کالا را در سراسر جهان جابه‌جا می‌کنند.