هند همچنان برای تأمین ۹۰ درصد نفت مورد نیاز خود به واردات وابسته است

وابستگی هند به واردات انرژی در سال مالی ۲۰۲۵ کاهش یافته، اما این کاهش در بخش نفت بسیار محدود بوده است. بر اساس گزارش مشترک «کنفدراسیون صنایع هند» و مؤسسه «ای‌وای»، وابستگی هند به واردات انرژی اولیه از ۴۷ درصد در سال مالی ۲۰۱۷ به حدود ۴۲ درصد در سال مالی ۲۰۲۵ رسیده است.

با این حال، نفت خام همچنان نقطه آسیب‌پذیر اصلی نظام انرژی هند است و حدود ۹۰ درصد تقاضای نفت خام این کشور از طریق واردات تأمین می‌شود.

هند که سومین واردکننده بزرگ نفت خام جهان است، در سال‌های اخیر هم‌زمان با افزایش سریع تقاضای نفت و کاهش تولید داخلی، وابستگی خود به واردات را بیشتر کرده است.

بحران خاورمیانه و اختلال در عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز نیز این آسیب‌پذیری را آشکارتر کرده است. پالایشگاه‌های هندی برای جبران کاهش عرضه از خاورمیانه، خرید نفت از منابع جایگزین، به‌ویژه روسیه و آفریقا، را افزایش داده‌اند.

در همین راستا، شرکت دولتی «اُو اِن جی سی» در حال برنامه‌ریزی برای احداث یک تأسیسات ذخیره‌سازی جدید در مانگالور با ظرفیت حدود ۱۳ میلیون بشکه نفت است.

یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف هند، ظرفیت محدود ذخایر نفتی آن است. ظرفیت فعلی ذخایر این کشور در بالاترین سطح، تنها می‌تواند حدود ۸ روز مصرف ملی نفت را پوشش دهد.

⸻

تحلیل فنی

کاهش وابستگی انرژی اولیه از ۴۷ به ۴۲ درصد طی هشت سال، از منظر ساختار کلان انرژی یک پیشرفت محسوب می‌شود، اما این شاخص نباید با امنیت تأمین نفت اشتباه گرفته شود.

نفت خام همچنان بخش عمده‌ای از ریسک واردات انرژی هند را ایجاد می‌کند. وقتی ۹۰ درصد تقاضای نفت خام از خارج تأمین می‌شود، هرگونه اختلال در حمل‌ونقل دریایی، افزایش هزینه بیمه و کرایه نفتکش، محدودیت‌های صادراتی یا اختلال در مسیرهای اصلی انتقال، مستقیماً بر هزینه خوراک پالایشگاه‌ها و قیمت فرآورده‌های نفتی اثر می‌گذارد.

از دید پالایشی، مزیت مهم هند برخورداری از ظرفیت پالایش قابل توجه و انعطاف‌پذیری نسبتاً بالا در تغییر سبد خوراک است. به همین دلیل پالایشگران هندی توانسته‌اند بخشی از کاهش عرضه خاورمیانه را با افزایش خرید از روسیه، آفریقا و سایر تولیدکنندگان جبران کنند.

اما جایگزینی موقت منابع عرضه با ایجاد امنیت پایدار انرژی تفاوت دارد. تغییر مبدأ خرید، مشکل وابستگی ساختاری به واردات را برطرف نمی‌کند؛ بلکه تنها ریسک جغرافیایی آن را توزیع می‌کند.

⸻

تحلیل استراتژیک

موضوع اصلی برای هند صرفاً «واردات نفت» نیست، بلکه امنیت مسیر واردات نفت است.

هند بخش بزرگی از نفت مورد نیاز خود را از طریق دریا دریافت می‌کند و بنابراین امنیت انرژی این کشور به سه عامل وابسته است:

۱. دسترسی مستمر به منابع متنوع نفت خام

۲. امنیت مسیرهای کشتیرانی و تردد نفتکش‌ها

۳. برخورداری از ذخایر کافی برای عبور از دوره‌های اختلال عرضه

بحران تنگه هرمز اهمیت عامل سوم را برجسته کرده است. ذخیره‌ای معادل تنها حدود هشت روز مصرف ملی، در مقایسه با مقیاس وابستگی هند به واردات، حاشیه امنیت محدودی ایجاد می‌کند.

احداث مخزن جدید ۱۳ میلیون بشکه‌ای در مانگالور می‌تواند بخشی از این شکاف را کاهش دهد، اما در مقیاس تقاضای هند، به‌تنهایی تحول‌آفرین نیست.

راهبرد هند در حال حرکت به سمت تنوع‌بخشی هم‌زمان به منابع و ذخایر است؛ یعنی خرید نفت از مناطق بیشتری مانند روسیه و غرب آفریقا در کنار افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی داخلی.

این رویکرد باعث می‌شود هند در برابر قطع عرضه از یک منطقه خاص مقاوم‌تر شود، هرچند وابستگی کلی به بازار جهانی نفت همچنان بالا باقی خواهد ماند.

⸻

تحلیل اگزکیوتیو

این گزارش یک پیام مهم برای بازار جهانی نفت دارد:

هند در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین بازیگران تعیین‌کننده سمت تقاضای نفت جهان است، اما هم‌زمان یکی از آسیب‌پذیرترین مصرف‌کنندگان بزرگ در برابر اختلال عرضه نیز محسوب می‌شود.

رشد اقتصادی و افزایش مصرف انرژی هند به معنای استمرار تقاضای بالا برای نفت خام است. از سوی دیگر، کاهش تولید داخلی موجب می‌شود بخش فزاینده‌ای از این تقاضا از بازار بین‌المللی تأمین شود.

بنابراین، در شرایط عادی، پالایشگران هندی می‌توانند با جابه‌جایی بین عرضه‌کنندگان مختلف، هزینه و ریسک خوراک را مدیریت کنند؛ اما در یک بحران گسترده دریایی، این انعطاف‌پذیری محدود می‌شود.

افزایش خرید نفت از روسیه و غرب آفریقا نشان می‌دهد هند در حال ایجاد یک سبد تأمین متنوع‌تر است. این مسئله می‌تواند رقابت برای نفت غیرخاورمیانه‌ای را افزایش دهد و در دوره‌های بحران، قیمت نفت در مسیرهای جایگزین را تحت فشار قرار دهد.

از سوی دیگر، توسعه ذخایر استراتژیک نفت نشان می‌دهد هند به این جمع‌بندی رسیده که تنوع واردات بدون افزایش ذخایر، امنیت انرژی کامل ایجاد نمی‌کند.

⸻

تحلیل سیاسی و ژئوپلیتیکی

بحران خاورمیانه برای هند یک هشدار ژئوپلیتیکی جدی بوده است. این کشور در نقطه‌ای قرار دارد که رشد اقتصادی آن به واردات عظیم انرژی وابسته است، در حالی که بخش قابل توجهی از این انرژی از منطقه‌ای تأمین می‌شود که در معرض تنش‌های سیاسی و نظامی مستمر قرار دارد.

در چنین شرایطی، روسیه و غرب آفریقا برای هند صرفاً تأمین‌کنندگان جایگزین نیستند؛ بلکه به ابزارهایی برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی تمرکز واردات تبدیل شده‌اند.

در عین حال، افزایش ذخایر نفتی هند می‌تواند قدرت چانه‌زنی این کشور را در بازار جهانی افزایش دهد. هرچه ظرفیت ذخیره‌سازی بیشتر باشد، هند در زمان اختلال عرضه مجبور نخواهد بود برای تأمین فوری نیاز پالایشگاه‌های خود وارد بازار شود.

جمع‌بندی: هند توانسته وابستگی کلی خود به واردات انرژی اولیه را کاهش دهد، اما در نفت خام همچنان با وابستگی حدود ۹۰ درصدی مواجه است. بحران اخیر نیز نشان داده که مسئله اصلی هند فقط تأمین نفت نیست؛ بلکه تضمین تنوع منابع، امنیت مسیرهای دریایی و ذخایر کافی برای عبور از شوک‌های عرضه است.