قرینه‌های ناهمگون

مهیاررشیدیان:مستند تحلیلی " چرا آرامکو نداریم " یکی از متفاوت ترین روایت های مستند در حوزه ی صنعت نفت در ایران است.

در این فیلم یک ساعته که با کشش فوق العاده ای مخاطب آگاه و ناآگاه از تاریخ صنعت نفت در جنوب غرب آسیا را به خود مشغول می کند، بر اساس چند مولفه مهم پیش می رود و چند پرسش بنیادین را با رویکردی تاریخ نگرانه مطرح می کند . 

فیلم " چرا آرامکو نداریم " بر اساس دو محور پیش می رود. دو روایت هم زمان از تاریخ شکل گیری شرکت ملی نفت ایران و آرامکو که مبتنی بر تک گویی تاریخی و مجموعه ای از گفتگوهاست. گفتگوهایی که پازل وار به تکمیل روایت داستان فیلم می پردازد.

لازم به ذکر است که دانه های مختلف تسبیح روایت این فیلم به واسطه ی کارگردان مولف اثر همانند نخی کنار یکدیگر می نشینند. 

داستان ابتدا با نریشن و تصاویر آرشیوی درباره تاریخ عربستان و دیدار روزولت و شاه عربستان در کانال سوئز آغاز می شود وقتی روزولت بعد از نشست یالتا در ایران به همراه چرچیل و استالین، شاه جوان ایران را تنها چند دقیقه ملاقات می کند اما با خروج از ایران سوار بر کشتی مدرن آمریکایی در روز ولنتاین 1945 به کانال سوئز می رود تا بیش از پنج ساعت با ملک عبدلعزیز بنشیند و توافق مهم برداشت نفت در منطقه ای به نام ظهران را به انجام برساند. منطقه ای که در جنگ دوم جهانی یکی از مهمترین پایگاه های نظامی آمریکا در منطقه ی غرب آسیا بود.

گفتنی ست که نمایش فیلم مهدی افشار نیک که خود رمان نویس است بیش از هرچیزی یادآور یکی از مهمترین رمان های ادبیات عرب، یعنی "شهرهای نمک " عبدالرحمان منیف بود . یکی از بهترین روایت هایی که نشان می دهد ورود آمریکایی ها به صحرای عربستان چه تاثیری در دگرگونی فرهنگ جامعه بدوی عربستان داشته و اصلا اینکه چگونه نفت بستری می شود برای دگرگونی و تغییرات اساسی در عربستان ... اثری که به شدت کمبودش در ادبیات معاصر ایران احساس می شود.

اما مهترین نکته ی فیلم افشار نیک گذشته از روند شکل گیری و رشد آرامکو و بخصوص مقایسه اش با وضعیت فعلی شرکت ملی نفت ایران و مهمتر دلیل عقب ماندن ساز و کار صنعت نفت در ایران است. 

توجه به این نکته که دقیقا زمانی که ملک عبدالعزیز آل سعود مشغول جنگ های داخلی و جنگ های استقلال عربستان با کمک انگلیسی ها و بعد تر آمریکایی ها بود، سالها از تولید نفت ایران می گذشت و کسانی همچون نصرت الدوله فیروز جان و توان شان را برای حفظ حقوق نفتی ایران نهاده بودند. مصادف شدن کشف نفت و شکل گیری قرارداد دارسی با انقلاب مشروطه در ایران و فراز و فرودهایی که ایرانیان با شرکت نفت انگلیس و ایران داشته اند یکی از برجسته ترین نکات این فیلم است . 

هرچند به نظر می آید ظرفیت این فیلم تا آنجاست که می توان به نقش کسانی چون مستر سدان و جیکاک و نقشه ها و نقش هایی که انگلیسی ها ایفا کرده اند و مقایسه آنها با رفتارهای آمریکایی ها در عربستان نیز پرداخت. نکاتی که پشت هم چیدن شان می تواند دلایل جایگاه این دو شرکت را در زمانه امروز مشخص کند . 

یکی دیگر از پرسش هایی که به شیوه ای کاملا زیرپوستی در این فیلم مطرح می شود و به عقیده بنده جا دارد که بسیار جدی تر به آن بپردازیم بحث " ملی شدن صنعت نفت " در ایران است . یعنی ملی شدن نفت چه تاثیری در روند پیشرفت این صنعت داشته است ؟ 

آیا باعث دگرگونی و پیشرفت شده و یا عامل عقب ماندن این صنعت از دیگر رقبای منطقه ای شده است . البته که افشار نیک گذشته از روایت ملی شدن نفت در کشورهای حوزه ی خلیج فارس به بحث مهم دستمزد وحقوق کارکنان آرامکو نیز می پردازد و با روایتی قرینه وار نشان می دهد که ما نسبت به همتای دیرینه و جوان ترمان در چه وضعیتی قرار داریم.

 در پایان باید به شیوه ی کارگردانی و تدوین این فیلم نیز اشاره کنم . افشار نیک که سابقه ی طولانی و تخصص اش در رسانه و ادبیات باعث شده که مستندهای متفاوتی را در حوزه ی صنعت نفت تولید کند به شیوه ی روایی متفاوتی رسیده. شیوه ای ترکیبی از تصاویر آرشیوی و گفتگوهای چند وجهی با افراد صاحب نظر و متخصص و همچنین صدا و تصویر خودش به عنوان دانای کل روایت فیلم. این شکل روایت با چینش منطقی و ضرباهنگ سرپلان ها در کنار ته پلان ها و همچنین ریتم تصویری و رنگ آمیزی نماها در کنار سوژه ای جذاب خروجی بسیار لطیفی را تولید می کنه . نتیجه ای که باعث می شود، یک ساعت فیلم تحلیلی " چرا آرامکو نداریم " اثری قابل توجه باشد؛ بخصوص برای اهالی صنعت نفت از متخصصان بالا دست تا کارشناسان پایین دست نفت. 

در پایان باید بگویم که مهمترین خصوصیت این فیلم، جغرافیایی ست که تولید می کند. جغرافیایی که تمام نشانه هایش در خود اثر بازتعریف می شود و همین باعث گسترش گستره ی مخاطبان اش می شود؛ چه برای اهالی صنعت نفت و چه برای کسانی که هیچ آشنایی با این صنعت ندارند.