هشدار آژانس بین‌المللی انرژی؛ اگر تنگه هرمز ظرف چند هفته باز نشود، امنیت انرژی جهان با تهدیدی جدی روبه‌رو خواهد شد

فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی، هشدار داد که اگر طی چند هفته آینده جریان انتقال نفت از تنگه هرمز به سطح عادی بازنگردد، امنیت انرژی جهان با مخاطره‌ای جدی مواجه خواهد شد. وی در نشست «شورای روابط خارجی» آمریکا تأکید کرد که امنیت عرضه نفت همچنان یک موضوع حیاتی است و ادامه اختلال در این آبراه راهبردی می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد جهانی به همراه داشته باشد. 

تنگه هرمز که در شرایط عادی حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی نفت و بخش مهمی از تجارت گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی) از آن عبور می‌کند، از زمان تشدید درگیری‌ها از اواخر فوریه، با کاهش شدید تردد نفتکش‌ها روبه‌رو شده است. 

بیرول توضیح داد که تاکنون چند عامل از جهش بیشتر قیمت‌ها جلوگیری کرده‌اند؛ از جمله:

* استفاده چین از ذخایر عظیم نفت خام خود.

* کاهش مصرف سوخت مایع در چین به‌واسطه گسترش خودروهای برقی و حمل‌ونقل عمومی.

* آزادسازی هماهنگ تا ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر راهبردی نفت کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی. 

وی تأکید کرد که این راهکارها دائمی نیستند و نمی‌توانند برای مدت طولانی جایگزین جریان عادی صادرات نفت از خلیج فارس شوند. همچنین افزایش تولید نفت آمریکا نیز هرچند کمک‌کننده بوده، اما قادر نیست کاهش چندین میلیون بشکه‌ای عرضه از منطقه را به طور کامل جبران کند. 

به گفته مدیر اجرایی آژانس، بیشترین آسیب متوجه اقتصادهای آسیایی است؛ زیرا بخش عمده واردات انرژی آنها از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شود. کشورهای در حال توسعه مانند پاکستان، بنگلادش و هند بیش از سایرین تحت فشار افزایش هزینه انرژی قرار گرفته‌اند و در برخی مناطق، خانوارها به استفاده از سوخت‌های سنتی مانند هیزم و کود دامی روی آورده‌اند که پیامدهای زیست‌محیطی و بهداشتی در پی دارد. 

⸻

تحلیل فنی

* تنگه هرمز مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان (Energy Chokepoint یا «گذرگاه راهبردی انرژی») محسوب می‌شود و اختلال طولانی‌مدت در آن مستقیماً بر عرضه جهانی نفت و ال‌ان‌جی اثر می‌گذارد.

* آزادسازی ذخایر راهبردی نفت (Strategic Petroleum Reserve یا «ذخایر اضطراری نفت») تنها ابزاری موقت برای کاهش فشار بازار است و جایگزین صادرات مستمر تولیدکنندگان خلیج فارس نیست.

* افزایش تولید نفت آمریکا بخشی از کمبود بازار را جبران می‌کند، اما از نظر ظرفیت عملیاتی، زیرساخت صادرات و زمان‌بندی، توان جایگزینی کامل جریان صادرات از خلیج فارس را ندارد.

* ادامه محدودیت در عبور نفتکش‌ها، علاوه بر کاهش عرضه، موجب افزایش هزینه بیمه دریایی، کرایه حمل، زمان سفر کشتی‌ها و هزینه نهایی تأمین انرژی خواهد شد؛ عواملی که حتی در صورت ثبات قیمت نفت نیز هزینه واقعی انرژی را افزایش می‌دهند.

⸻

تحلیل استراتژیک

* اظهارات مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که نگرانی اصلی بازار دیگر صرفاً قیمت نفت نیست، بلکه پایداری امنیت عرضه انرژی در مقیاس جهانی است.

* تأکید بر محدود بودن اثر ذخایر راهبردی، پیامی روشن به بازار است که ابزارهای مدیریت بحران در حال نزدیک شدن به محدودیت‌های عملیاتی خود هستند.

* وابستگی بالای اقتصادهای آسیایی به مسیر تنگه هرمز، احتمال تسریع روند متنوع‌سازی منابع انرژی، توسعه خطوط لوله جایگزین، افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی و انعقاد قراردادهای بلندمدت با عرضه‌کنندگان خارج از خلیج فارس را تقویت می‌کند.

* این هشدار همچنین اهمیت تاب‌آوری زنجیره تأمین انرژی را برای دولت‌ها، پالایشگاه‌ها، شرکت‌های کشتیرانی و صنایع بزرگ انرژی بیش از گذشته برجسته می‌سازد.

⸻

تحلیل سیاسی

اظهارات مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی را می‌توان تلاشی برای جلب توجه دولت‌ها به پیامدهای اقتصادی ادامه اختلال در تنگه هرمز دانست. این موضع‌گیری بیش از آنکه بر روند قیمت‌ها متمرکز باشد، بر ضرورت حفظ جریان تجارت انرژی و جلوگیری از تبدیل یک بحران منطقه‌ای به بحرانی فراگیر در اقتصاد جهانی تأکید دارد. همچنین برجسته شدن آسیب‌پذیری کشورهای در حال توسعه آسیایی، بیانگر آن است که آثار این بحران فراتر از بازارهای انرژی بوده و می‌تواند ابعاد اقتصادی و اجتماعی گسترده‌تری پیدا کند. 

⸻

تحلیل اگزکیتیو (Executive Insight)

* پیام کلیدی آژانس بین‌المللی انرژی این است که بازار هنوز با اتکا به ذخایر اضطراری و برخی عوامل موقتی کنترل شده است، اما این وضعیت پایدار نیست.

* در صورت تداوم محدودیت در تنگه هرمز طی هفته‌های آینده، ریسک بازار از «نوسان قیمت» به «کمبود فیزیکی عرضه» تغییر خواهد کرد.

* برای فعالان صنعت انرژی، حمل‌ونقل دریایی، پالایش و صنایع مصرف‌کننده، شاخص‌های کلیدی قابل رصد عبارت‌اند از:

* حجم واقعی عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز.

* میزان برداشت باقیمانده از ذخایر راهبردی کشورهای عضو آژانس.

* روند افزایش تولید تولیدکنندگان بزرگ خارج از منطقه.

* تغییر هزینه بیمه و کرایه حمل نفتکش‌ها.

این شاخص‌ها در هفته‌های آینده تعیین‌کننده جهت‌گیری بازار جهانی انرژی خواهند بود.