بحران بنزین، بزرگتر از بحران نفت خام / چرا جهان با بحران کمبود فراورده‌های پالایشی مواجه شد؟

با وجود خروج صدها میلیون بشکه نفت از خلیج فارس، فلج شدن ظرفیت‌های پالایشگاهی در خاورمیانه، روسیه، چین و آمریکا، اقتصاد جهانی را با کمبود بی‌سابقه فراورده‌های سوختی و جهش قیمت دیزل مواجه کرد.

بزرگ‌ترین کمبود عرضه نفت جهان که از زمان آغاز جنگ به دغدغه اصلی اقتصاددانان تبدیل شده بود، اکنون جای خود را به یک بحران جدید داد. حتی با وجود مسدود شدن مجدد تنگه هرمز توسط ایالات متحده و ایران و نوسان نفت در کانال ۸۰ دلاری، مشکل اصلی اقتصاد جهانی دیگر نفت خام نیست بلکه توانایی تولید بنزین و سایر فراورده‌های پالایشی محسوب می‌شود. صدها میلیون بشکه نفتی که در هفته‌های اخیر روانه بازار شده‌اند به خودی خود کاربردی ندارند و باید به محصولاتی نظیر پلاستیک، سوخت جت، دیزل و بنزین تبدیل شوند و این چرخه اکنون به شدت مختل شده است.

سقوط ۱۰ درصدی تولید سوخت در جهان

ظرفیت پالایشی جهان در پی زنجیره‌ای از بحران‌های متوالی به شدت محدود شد. اختلال در زنجیره تامین در طول جنگ، حملات گسترده ایران به ده‌ها پالایشگاه در خاورمیانه، بمباران تاسیسات انرژی روسیه توسط اوکراین و همچنین گرمای بی‌سابقه هوا که فرایند خنک‌سازی و تقطیر را مختل کرد، همگی دست به دست هم دادند تا یک فاجعه لجستیکی رقم بخورد. به گفته ناتاشا کانوا، مدیر تحقیقات کالای جهانی در جی‌پی‌مورگان، پالایشگاه‌های جهان اکنون روزانه ۸.۴ میلیون بشکه کمتر از دوران پیش از جنگ نفت خام پردازش می‌کنند که به معنای افت ۱۰ درصدی تولید سوخت در جهان به شمار می‌رود. به باور وی، سوال بازار دیگر زمان بازگشت بشکه‌های نفت نیست بلکه سرعت سامانه پالایشی جهان در پردازش آن‌ها ارزیابی می‌شود.

معمای عرضه، تقاضا و عقب‌نشینی چین

اگرچه جریان عبور و مرور از تنگه هرمز با اعلام لغو توافق موقت از سوی ترامپ و بازگشت محاصره‌های دریایی از حالت عادی خارج شد اما بر اساس داده‌های موسسه لیپو اویل اسوشیتس، طی چند هفته گذشته حدود ۲۰۰ میلیون بشکه نفت (معادل ۱۷ روز تقاضای جهانی) از این آبراه خارج شده است. در همین حال تولید خاورمیانه نیز نسبت به ماه مه ۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافت. با این وجود کاهش شدید تقاضا در طول جنگ، روند احیای بازار را پیچیده کرد.

در این میان نقش چین بسیار پررنگ به نظر می‌رسد. پکن خروجی پالایشگاه‌های خود را روزانه ۳ میلیون بشکه کاهش داد و با تکیه بر توسعه خودروهای برقی و زغال‌سنگ، از ذخایر راهبردی خود برای جبران کمبود واردات استفاده کرد. این کشور همچنین صادرات بنزین و گازوئیل خود به کشورهای همسایه را به شدت کاهش داد که این امر به بحران کمبود سوخت در جنوب شرقی آسیا دامن زد. پیش‌بینی می‌شود تا زمانی که پکن از امنیت و جریان بلامانع نفت در تنگه هرمز اطمینان حاصل نکند، ظرفیت پالایشی خود را مجددا افزایش نخواهد داد.

ویرانی در خاورمیانه و محدودیت‌های ساختاری آمریکا

تنش‌های مجدد در خلیج فارس، احیای ظرفیت ۱۱.۷ میلیون بشکه‌ای پالایشگاه‌های خاورمیانه را با ابهام روبه‌رو کرد. مهم‌ترین مانع در این مسیر، وضعیت نامشخص ۳۰ پالایشگاهی محسوب می‌شود که در طول جنگ مورد حمله قرار گرفتند و هنوز میزان کارایی آن‌ها پس از بازگشت به مدار تولید مشخص نیست.

این شرایط، ایالات متحده را به صادرکننده نهایی بنزین و دیزل در جهان تبدیل کرد. پالایشگاه‌های آمریکایی برای تامین نیاز اروپا به تولید سوخت جت و برای بازار آسیا و استرالیا به تولید دیزل روی آوردند. این تغییر رویه، توانایی آمریکا برای تامین بنزین بازار داخلی خود را محدود کرد و باعث شد تا برخلاف پیش‌بینی دونالد ترامپ، قیمت بنزین در داخل آمریکا سقوط نکند. مشکل اصلی اینجاست که آمریکا سال‌ها با محدودیت ظرفیت پالایشی دست‌وپنجه نرم می‌کند و در دهه جاری ۴ پالایشگاه در کالیفرنیا به دلیل هزینه‌های بالا و قوانین زیست‌محیطی تعطیل شده‌اند و آخرین پالایشگاه بزرگ آمریکا در سال ۱۹۷۷ در لوئیزیانا ساخته شده است.

بحران دیزل روسیه و پرواز قیمت‌ها

دقیقا در زمانی که جهان به سوخت تصفیه‌شده نیاز مبرم دارد، روسیه به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده نفت کوره و دومین صادرکننده دیزل جهان، صادرات دیزل خود را متوقف کرد. حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه باعث شد تا این کشور با کمبود شدید داخلی، صف‌های طولانی در جایگاه‌های سوخت و جهش ۵۰ درصدی قیمت سوخت در برخی مناطق مواجه شود و در نهایت صادرات خود را ممنوع کند.

این قطعی صادرات، ضربه مهلکی به بازار جهانی دیزل وارد کرد. بر اساس گزارش جی‌پی‌مورگان، یک‌پنجم از کل افت ظرفیت پالایشی جهان ناشی از از کار افتادن تاسیسات روسیه است. حذف ۸۰۰ هزار بشکه صادرات روزانه دیزل روسیه که ۱۲ درصد از محموله‌های جهانی را تشکیل می‌داد، باعث شده تا قراردادهای آتی دیزل طی ۳ هفته ۲۰ درصد گران شوند. این بحران اثبات می‌کند که حتی با جریان یافتن مجدد نفت خام، قیمت بنزین و گازوئیل می‌تواند تا مدت‌ها بالا بماند زیرا به تعبیر تحلیلگران، اکنون یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده تراز پالایشی جهان در فاصله ۲ هزار مایلی از شمال تنگه هرمز رقم می‌خورد.