ذخایر ۹۰درصدی در برابر کسری گاز و بحران سوخت

فرزین سوادکوهی

زمستان امسال برای صنعت برق ایران با یک تناقض جدی آغاز می‌شود. ظرفیت تولید برق کشور در روزهای سرد، از نظر فنی برای پاسخگویی به تقاضا کافی است، اما تضمینی وجود ندارد که نیروگاه‌ها سوخت لازم برای استفاده از تمام این ظرفیت را در اختیار داشته باشند. اظهارات اخیر مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق ایران و سخنگوی صنعت برق در حاشیه بیست‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی صنعت برق، نشان می‌دهد مشکل تأمین سوخت نیروگاه‌ها نه‌تنها برطرف نشده، بلکه به‌دلیل آسیب‌های ناشی از جنگ و تداوم ناترازی گاز، ابعاد پیچیده‌تری پیدا کرده است. در شرایطی که ذخایر سوخت مایع هنوز اندکی پایین‌تر از مدت مشابه سال گذشته گزارش می‌شود، مسئولان از ضرورت تکمیل مخازن تا پایان آبان و تداوم تأمین سوخت در تمام دوره سرد سخن می‌گویند؛ وضعیتی که پرسش‌های جدی درباره میزان آمادگی واقعی کشور برای عبور از زمستان ایجاد می‌کند.

احسان ذبیح‌زاده، سخنگوی صنعت برق، دریک نشست خبری با اشاره به وضعیت تأمین برق در زمستان تأکید کرد که برخلاف تابستان، در فصل سرد سال از نظر ظرفیت تولید و شبکه برق با کمبود ظرفیت مواجه نیستیم و توان موجود به‌مراتب بیشتر از میزان تقاضاست. با این حال، او مهم‌ترین مسئله پیش‌رو را تأمین سوخت کافی برای نیروگاه‌ها دانست.

این اظهارنظر از نظر شناخت ریشه ناترازی برق اهمیت دارد. در تابستان، افزایش تقاضا و محدودیت ظرفیت تولید، شبکه را تحت فشار قرار می‌دهد؛ اما در زمستان، با کاهش مصرف برق نسبت به روزهای اوج تابستان، مسئله اصلی به تأمین گاز و سوخت مایع نیروگاه‌ها منتقل می‌شود. به بیان دیگر، نیروگاه ممکن است از نظر فنی آماده تولید باشد، اما اگر گاز به آن نرسد و ذخیره سوخت جایگزین نیز کافی نباشد، ظرفیت نصب‌شده عملاً به ظرفیت قابل استفاده تبدیل نخواهد شد.

ذبیح‌زاده با اشاره به اینکه نزدیک به ۹۰ درصد برق کشور از طریق نیروگاه‌های حرارتی تأمین می‌شود، توضیح داد که این نیروگاه‌ها در نیمه نخست سال معمولاً محدودیت جدی در دریافت سوخت ندارند، اما با افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری در فصل سرما، محدودیت گازرسانی به نیروگاه‌ها تشدید می‌شود.

این همان مسئله‌ای است که سال‌هاست در ساختار انرژی کشور تکرار می‌شود.همان ماجرای تکراری که در روزهای سرد، گاز خانگی در اولویت قرار می‌گیرد و نیروگاه‌ها باید کمبود گاز را با سوخت مایع جبران کنند. با این حال، این راهکار زمانی قابل اتکاست که ذخایر کافی، زیرساخت انتقال مناسب و امکان استفاده عملیاتی از سوخت جایگزین وجود داشته باشد.

ذخایر سوخت؛ یک عقب‌ماندگی نگران‌کننده

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات اخیر سخنگوی صنعت برق، وضعیت ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها بود. ذبیح‌زاده اعلام کرد موجودی فعلی این ذخایر در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته اندکی کمتر است و انتظار می‌رود وزارت نفت تا پایان آبان‌ماه مخازن نیروگاهی را به حداکثر ظرفیت برساند.

این در حالی است که در روز نهم آبان سال جاری، همین مقام مسئول از رسیدن ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها به حدود ۹۰ درصد ظرفیت خبر داده بود. کنار هم قرار دادن این دو اظهارنظر، ضرورت انتشار اطلاعات دقیق‌تر درباره موجودی واقعی مخازن و مقایسه آن با سال گذشته را نشان می‌دهد. درصد پرشدگی مخازن، بدون اطلاع از ظرفیت اسمی، حجم سوخت قابل استفاده و میزان مصرف مورد انتظار، به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش آمادگی زمستانی نیست.

نکته مهم‌تر اینکه سخنگوی صنعت برق، دوره سرد پیش‌رو را حدود ۱۰۰ روز و آغاز آن را اوایل آذرماه اعلام کرده. بنابراین تکمیل مخازن تا پایان آبان فقط نخستین مرحله از برنامه تأمین سوخت است. مرحله دشوارتر، حفظ جریان پایدار سوخت‌رسانی در طول زمستان خواهد بود؛ زمانی که مصرف گاز خانگی افزایش می‌یابد و نیاز نیروگاه‌ها به سوخت جایگزین نیز بیشتر می‌شود.

در واقع، اگر مخازن تا پایان آبان پر شوند اما در دی و بهمن امکان تأمین و انتقال مستمر گازوئیل به نیروگاه‌ها وجود نداشته باشد، بخش مهمی از برنامه آمادگی زمستانی با مشکل مواجه خواهد شد و از قضا این همان نقطه‌ای است که آمارهای مربوط به ذخیره‌سازی باید با اطلاعات مربوط به توان انتقال، توزیع جغرافیایی ذخایر و میزان مصرف روزانه نیروگاه‌ها تکمیل شود.

اردشیر مذکوری، مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق ایران هم در نشست خبری بیست‌وششمین نمایشگاه صنعت برق، از تشدید چالش‌های تأمین سوخت نیروگاه‌ها به‌دلیل آسیب‌های ناشی از جنگ خبر داده.

به گفته وی، اگرچه صنعت برق پیش از جنگ نیز با ناترازی انرژی مواجه بود، اما خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های انرژی، شرایط تأمین سوخت را دشوارتر کرده. مذکوری با اشاره به وابستگی حدود ۹۰ درصدی تولید برق کشور به سوخت‌های فسیلی، بر ضرورت مدیریت یکپارچه انرژی و هماهنگی روزانه با شرکت ملی گاز و دیگر دستگاه‌های مسئول تأکید کرد.

این اظهارات نشان می‌دهد مسئله امسال صرفاً تکرار ناترازی سال‌های گذشته نیست. آسیب‌دیدگی بخشی از زیرساخت‌های انرژی، محدودیت‌های تازه‌ای به زنجیره تأمین اضافه کرده و در نتیجه، اتکای بیشتر به سوخت جایگزین نیز با دشواری‌هایی همراه شده است.

از سوی دیگر، سخنان مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق درباره امکان استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها، یک واقعیت مهم را آشکار می‌کند و آن اینکه تنها حدود ۱۵ درصد نیروگاه‌های کشور قابلیت استفاده از این سوخت را دارند. بنابراین نمی‌توان مازوت را راه‌حلی فراگیر برای جبران کمبود گاز در تمام نیروگاه‌ها دانست. حتی در نیروگاه‌هایی که امکان مصرف این سوخت را دارند نیز استفاده از آن با ملاحظات زیست‌محیطی همراه است.

این محدودیت اهمیت ذخیره‌سازی گازوئیل را دوچندان می‌کند. اگر بخشی از نیروگاه‌ها امکان مصرف مازوت نداشته باشند و هم‌زمان گاز طبیعی نیز با محدودیت مواجه شود، گزینه‌های عملیاتی برای حفظ تولید کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل، سبد سوخت نیروگاه‌ها باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که وابستگی به یک منبع انرژی، شبکه را در برابر اختلال در تأمین آن آسیب‌پذیر نکند.

یک هشدار درباره جایگزینی گاز با برق

مذکوری در بخش دیگری از سخنان خود به موضوعی اشاره کرد که می‌تواند در صورت تشدید سرما، فشار تازه‌ای بر شبکه برق وارد کند. او هشدار داد شبکه برق کشور برای مصارف متعارف طراحی شده و استفاده از وسایلی مانند هیترهای برقی می‌تواند مصرف را تا چهار برابر افزایش دهد و حتی به ترانسفورماتورهای محلی آسیب بزند و خطر آتش‌سوزی ایجاد کند.

این هشدار را باید در ارتباط با وضعیت گازرسانی کشور بررسی کرد. هنگامی که خانوارها با محدودیت گاز یا افت فشار مواجه شوند، ممکن است برای تأمین گرمایش به تجهیزات برقی روی بیاورند. اما اگر این رفتار در مقیاس گسترده اتفاق بیفتد، شبکه‌ای که قرار است در زمستان با تقاضای کمتر برق نسبت به تابستان فعالیت کند، ناگهان با افزایش غیرمتعارف مصرف روبه‌رو خواهد شد.

به این ترتیب، محدودیت گاز می‌تواند به افزایش مصرف برق منجر شود و افزایش مصرف برق نیز فشار بیشتری بر نیروگاه‌هایی وارد کند که خود با محدودیت سوخت مواجه‌اند. این چرخه نشان می‌دهد مدیریت گاز و برق را نمی‌توان جدا از یکدیگر انجام داد. هشدار مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق نیز دقیقاً به همین مسئله اشاره دارد که برق نمی‌تواند جایگزین کامل گاز در بخش گرمایش ساختمان‌ها شود.

کاهش ناترازی نه به معنای رفع خطر

سخنگوی صنعت برق از کاهش ناترازی برق در اوج مصرف خبر داد و گفت این رقم از حدود ۱۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال ۱۴۰۳ به ۱۴ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال گذشته و حدود ۱۰ هزار مگاوات در سال جاری رسیده است.

این کاهش، اگرچه از بهبود نسبی وضعیت تولید و مدیریت مصرف حکایت دارد، اما نباید با رفع مشکلات ساختاری صنعت برق اشتباه گرفته شود. ناترازی تابستان و چالش تأمین سوخت زمستان دو مسئله مرتبط اما متفاوت‌اند. کاهش فاصله عرضه و تقاضای برق در تابستان، به‌خودی‌خود به معنای تضمین سوخت کافی برای نیروگاه‌ها در ماه‌های سرد نیست.

ذبیح‌زاده همچنین از تدوین ۱۴ مگاپروژه برای عبور از اوج بار سال ۱۴۰۶ خبر داد که شامل افزایش ۴۵۰۰ مگاواتی ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی، بازسازی واحدهای آسیب‌دیده و اضافه شدن ۶ هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی است. این برنامه‌ها برای میان‌مدت اهمیت دارند، اما نمی‌توانند جایگزین پاسخ فوری به مسئله سوخت نیروگاه‌ها در زمستان پیش‌رو شوند.

در همین زمینه، آمادگی فنی برای واردات ۶۰۰ مگاوات برق از ترکیه نیز از سوی مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق اعلام شده است؛ هرچند اجرای این مبادلات به توافق‌ها و قراردادهای تجاری بخش خصوصی وابسته است. این ظرفیت می‌تواند در شرایط خاص کمک‌کننده باشد، اما در مقیاس نیاز برق کشور، راه‌حل اصلی برای جبران کمبود سوخت نیروگاهی محسوب نمی‌شود.

زمستان؛ آزمون هماهنگی نفت و نیرو

آنچه از مجموع اظهارات اخیر مدیران صنعت برق برمی‌آید، این است که عبور از زمستان بیش از هر چیز به هماهنگی عملیاتی وزارتخانه‌های نفت و نیرو وابسته است. وزارت نفت باید گاز مورد نیاز نیروگاه‌ها و سوخت مایع جایگزین را تأمین کند و وزارت نیرو نیز باید اطمینان حاصل کند که سوخت تحویلی در زمان و مکان مناسب به مصرف تولید برق می‌رسد.

اما این هماهنگی نباید صرفاً در قالب جلسات و کارگروه‌ها باقی بماند. ضروری است اطلاعات روشنی درباره حجم ذخایر قابل استفاده، میزان سوخت تحویلی روزانه، وضعیت مخازن نیروگاه‌ها و برنامه جبران کمبود احتمالی منتشر شود. افکار عمومی و به‌ویژه صنایع انرژی‌بر باید بدانند در صورت تشدید سرما و محدودیت گاز، چه سناریویی برای تأمین برق در نظر گرفته شده است.

مسئله اصلی اینجاست که صنعت برق نمی‌تواند در تمام زمستان روی یک فرض خوش‌بینانه حساب کند که حالا گاز کافی به نیروگاه‌ها می‌رسد یا سوخت مایع در هر زمان و هر نقطه در دسترس خواهد بود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که فاصله میان برنامه‌ریزی و اجرای واقعی تأمین سوخت می‌تواند در روزهای اوج سرما به محدودیت تولید و فشار بر مصرف‌کنندگان منجر شود.

زمستان امسال آزمون تازه‌ای برای صنعت انرژی کشور است؛ آزمونی که نتیجه آن نه با تعداد جلسات هماهنگی و نه با درصد اعلام‌شده پرشدگی مخازن، بلکه با توان واقعی نیروگاه‌ها برای ادامه تولید در سردترین روزهای سال مشخص خواهد شد. اگر قرار است چراغ خانه‌ها روشن بماند و صنایع با محدودیت‌های تازه روبه‌رو نشوند، باید پیش از رسیدن روزهای سرد، مسئله سوخت از سطح وعده و برنامه به مرحله تأمین پایدار و قابل اتکا برسد.