مستندی برای آغاز یک گفت‌وگوی توسعه‌ای

تماشای مستند "چرا آرامکو نشدیم؟" بیش از آنکه دیدن یک روایت تاریخی یا اقتصادی باشد، آغاز یک گفت‌وگو بود؛ گفت‌وگویی درباره یکی از مهم‌ترین پرسش‌های توسعه در ایران. به همین دلیل، فکر می‌کنم این مستند ارزش دیده شدن دارد؛ نه لزوماً به این دلیل که همه پاسخ‌ها را ارائه می‌دهد، بلکه چون جرئت کرده است پرسشی را مطرح کند که سال‌ها کمتر به آن پرداخته شده است.

بزرگ‌ترین نقطه قوت مستند، انتخاب درست مسئله است. مقایسه شرکت ملی نفت ایران با آرامکو، صرفاً مقایسه دو شرکت نیست؛ بلکه مقایسه دو الگوی حکمرانی، دو شیوه مدیریت منابع طبیعی و دو مسیر متفاوت توسعه است. مستند توانسته این پرسش را برای مخاطب قابل لمس کند و همین باعث می‌شود بیننده پس از پایان فیلم، همچنان درگیر موضوع بماند و برای یافتن پاسخ‌های بیشتر مطالعه کند. این ویژگی را مهم‌ترین موفقیت اثر می‌دانم.

از سوی دیگر، روایت مستند روان است و تلاش می‌کند مفاهیم پیچیده صنعت نفت را برای مخاطبی که الزاماً متخصص این حوزه نیست، قابل فهم کند. این اتفاق ارزشمند است و مخاطب عام هم ترجمه عمومی آن را به خوبی درک می کند؛ این تجربه من در مشاهده مستند همراه با بیننده غیر نفتی بوده است.

در کنار این نقاط قوت، به نظرم مستند ظرفیت آن را داشت که تصویری چندلایه‌تر از موضوع ارائه کند. پرسش «چرا آرامکو نشدیم؟» پاسخی تک‌عاملی ندارد. تفاوت امروز این دو شرکت، نتیجه دهه‌ها تفاوت در ساختار حکمرانی، نظام حقوقی و قراردادی، نحوه تأمین سرمایه، سیاست خارجی، تحریم‌ها، فناوری، نظام تصمیم‌گیری، مدیریت منابع انسانی، تعامل با شرکت‌های بین‌المللی و ده‌ها عامل دیگر است. هرچه این ابعاد با وزن بیشتری در کنار یکدیگر قرار گیرند، تحلیل نهایی برای مخاطب عمیق‌تر و متوازن‌تر خواهد بود.

همچنین ارایه اطلاعات بیشتر و مقایسه عملکرد و نتایج دو شرکت و ارائه دیدگاه‌های متنوع‌تر، حتی اگر برخی از آنها با روایت اصلی مستند همسو نباشند، می‌توانست به غنای اثر بیفزاید. در موضوعی با این اهمیت، شنیدن روایت‌های مختلف نه تنها از انسجام مستند کم نمی‌کند، بلکه به اعتبار آن نیز می‌افزاید و به مخاطب فرصت می‌دهد با ذهنی بازتر به جمع‌بندی برسد.

با وجود این نقاط قابل بهبود، معتقدم این مستند خوش ساخت، اقدام ارزشمندی است. جامعه ما بیش از هر چیز به آثاری نیاز دارد که بتوانند درباره مسائل کلیدی کشور گفت‌وگو ایجاد کنند؛ آثاری که مخاطب را به فکر کردن، پرسیدن و مطالعه بیشتر دعوت کنند. 

در پایان، امیدوارم این مستند آغاز یک مسیر باشد، نه پایان آن؛ مسیری که در آن درباره آینده صنعت نفت، حکمرانی منابع، سرمایه انسانی، فناوری و جایگاه ایران در صنعت انرژی جهان، تحلیل و بررسی صورت گیرد. اگر این اثر بتواند چنین گفت‌وگویی را شکل دهد، به گمان من به یکی از مهم‌ترین اهداف خود دست یافته است.